Trijntje wordt gezien als de oudste mens ooit gevonden in Nederland. Ze leefde tussen de 7.000 en 7.500 jaar geleden.
Trijntje wordt gezien als de oudste mens ooit gevonden in Nederland. Ze leefde tussen de 7.000 en 7.500 jaar geleden. © Museum de Koperen Knop

Boerenleven maakte ons bleek en ziekjes

De opkomst van de landbouw was niet alleen een enorme culturele omwenteling - we werden er ook letterlijk andere mensen door. Zo werden we bleker en veranderde onze spijsvertering, maar kregen we ook nieuwe ziektes. Tot die conclusie komt een groot internationaal onderzoeksconglomeraat na bestudering van het dna van 'oerboeren'.

Russen maakten ons lijf langer
Noordelijke Europeanen zijn gemiddeld een stuk langer dan die uit de mediterrane landen. Kwestie van afstamming, suggereert het nieuwe dna-onderzoek. De noordelingen hebben hun lengte duizenden jaren geleden geërfd van binnentrekkende steppenvolkeren uit het huidige Rusland. Intussen verspreidde zich rond de Middellandse Zee een dna-profiel voor kortere mensen, afkomstig uit Spanje.

Uit het dna, afkomstig uit de resten van mensen die tussen 8.500 en 3.000 jaar geleden leefden op verschillende plekken in het huidige Eurazië, is af te lezen hoe onze voorvaderen zich langzaam aanpasten aan het leven op de boerderij. Zo raakte onze spijsvertering ingesteld op een dieet met minder dierlijke vetten, en paste ons immuunsysteem zich aan op nieuwe ziektekiemen: handig, met al die beesten om je heen.

We kregen een blekere huid, er verspreidde zich een mutatie voor blauwe ogen, we raakten beter bestand tegen lepra en tbc - maar ontwikkelden ook nieuwe aandoeningen. Zo ondergingen we een genetische software-update om ons beter te wapenen tegen het feit dat we minder orgaanvlees aten. Keerzijde is dat die update ons ook gevoeliger heeft gemaakt voor coeliakie en colitis ulcerosa, schrijft het team in Nature.

Doorgeefproces

Hoewel oerboeren al vanaf zo'n 6.600 jaar voor Christus melkvee hielden, konden hun darmen niet tegen melk: ze moeten er gierende diarree van hebben gekregen

Een andere opmerkelijke ontdekking, vertelt Fokke Gerritsen, teamlid en directeur van het Nederlands Instituut in Turkije, heeft te maken met melk. Hoewel oerboeren in Anatolië al vanaf zo'n 6.600 jaar voor Christus melkvee hielden, konden hun darmen niet tegen melk: ze moeten er gierende diarree van hebben gekregen. De mutatie die het lichaam helpt bij de afbraak van het melksuiker lactose raakte pas zo'n 2.000 jaar voor Christus in zwang. 'Dat kan betekenen dat men de melk aanvankelijk verwerkte tot yoghurt of kaas', schetst Gerritsen. 'Of misschien consumeerden ze de melk niet, maar gebruikten ze melkvet voor iets heel anders, bijvoorbeeld om aardewerk waterdicht te maken.

Vanaf zo'n 8.500 jaar geleden kwam de landbouw geleidelijk Europa binnen vanuit het huidige Turkije. De nieuwe studie bevestigt dat dit geen doorgeefproces was, maar eerder een zaak van boeren die letterlijk Europa binnentrokken, blijkt uit het dna.

'Op die route gebeurde wél van alles', vertelt Gerritsen. Zo vermengden de boeren met stammen die al in West-Europa woonden, vond men 'onderweg' allerlei vernieuwingen uit, en was er ook nog eens de instroom van steppenvolkeren vanuit wat vandaag de dag ruwweg Rusland is.

Monsters

Dit onderzoek smaakt naar meer

Manfred Kayser, hoogleraar forensische moleculaire biologie Erasmus MC

Een mooi uitgevoerde studie, en vooral een belangrijke bevestiging van allerlei ideeën die genetici al hadden opgedaan door bestudering van hedendaags dna, vindt hoogleraar forensische moleculaire biologie Manfred Kayser van Erasmus MC, die niet bij de studie betrokken is. 'Lichaamslengte lijkt me hier de opvallende uitzondering. Wat ze hier laten zien met antiek dna, was bij mij weten nog niet bekend.' Het smaakt naar meer, vindt Kayser, zeker als er 'studies komen met meer en meer monsters, afkomstig uit gebieden die we nog niet goed hebben bestudeerd.'

Vanuit de VS geeft hoofdauteur Iain Mathieson van Harvard Medical School toe dat van veel genetische veranderingen de functie nog volstrekt onduidelijk is. 'Een beetje frustrerend', vindt hij. Neem de wijzigingen die we in de steentijd ondergingen aan een gen genaamd FADS2. 'Het moet iets te maken hebben met het vetmetabolisme. Maar over de details kunnen we alleen maar speculeren.'