Boeken om in te poepen

Op het eerste gezicht lijken het twee dikke en minstens honderd jaar oude folianten, die het beroemde zeeroversverhaal Treasure Island van Robert Louis Stevenson bevatten....

Voor minder koop je met wat geluk iets verderop, op het Waterlooplein, een boek dat een koekblik, een sigarendoos of een spaarpot blijkt te zijn. Maar alles kan altijd nog gekker. Zo publiceerde het Duitse Zeitmagazin niet zo lang geleden een vermakelijk overzicht van hedendaagse voorwerpen die de vorm van een boek hebben, maar iets heel anders zijn: een peper- en zoutstel, poederdoos, aansteker, naai-etui, tape-recorder, bonbondoos. In Berlijn bestaat een winkel die zo'n drieduizend verschillende Blindbücher op de planken heeft staan - een bibliotheek waarin niets te lezen valt.

In het Jaarboek van het Nederlands Genootschap van Bibliofielen 1999 (De Buitenkant; fl 59,50) maken de drukker en uitgever Jan de Jong en de boekhistoricus Sjaak Hubregtse een kleine tocht door de wereld van de boeksimulanten, in het Boekwoorden woordenboek vanJ.A. Brongers ook wel betiteld als 'bibliomorfen'.

Eeuwenoud zijn ze, en aanvankelijk hadden de pseudoboekjes de functie van amulet of relikwiehouder. Naarmate de fopboeken groter werden, dienden ze als opbergdoos voor drank, damschijven, kaartspelen of schrijfsets. Boeksimulanten mogen niet verward worden met boeken waaruit een deel van het boekblok is weggestanst om ruimte te maken voor een pistool of een stapeltje liefdesbrieven. Een moderne variant daarop is verkrijgbaar in de slijterij: als cadeauverpakking voor een flesje Corenwyn bedacht de firma Bols een boekvormig doosje dat ingenieus is ontworpen, maar jammer genoeg slechts van karton is gemaakt.

Weer een andere variant zijn de meubels die het uiterlijk van een boek hebben. Bekend voorbeeld is de 'bibliothecaris-stoel': een tafeltje met daarop vier kloeke folianten, compleet met ribben en titels op de ruggen als Voyage des Pays Bas en Spectacle de la nature. Zulke titels geven hun dubbelzinnigheid prijs wanneer het deksel van het bovenste boek omhoog gaat. Er verschijnt een plank met een rond gat met daaronder een porseleinen nachtspiegel. Uniek is ook de bakfiets die in Amsterdam kan worden gesignaleerd en die de vorm van een kolossaal boek heeft.

De Jong besluit zijn verhandeling met een anekdote, waarin de vorig jaar overleden antiquaar Simon Emmering de hoofdrol speelt. Als deze De Jong wil betalen voor geleverd drukwerk, neemt hij een boek uit zijn rijk gevulde kast. De Jong: 'Hij trekt aan het boek, dat uit twee delen blijkt te bestaan: een boeksimulant! Eén deel van het boek blijkt gevuld te zijn met een dik pak honderdjes. De antiquaar telt er netjes vijf voor mij af, en overhandigt me die.'

De twee belangrijkste boekhistorische bijdragen aan het jaarboek zijn afkomstig van Frans A. Janssen, hoogleraar boek- en bibliotheekgeschiedenis aan de Universteit van Amsterdam, en Jan Storm van Leeuwen, al een kwart eeuw als conservator boekbanden verbonden aan de Koninklijke Bibliotheek. Eerstgenoemde gaat in op de typografische aspecten van Hypnerotomachia Poliphili, een allegorische liefdesroman van Francesco Colonna, in 1499 in Venetië gedrukt door de toen al beroemde drukker Aldus Manutius.

De 'Poliphilus' geldt onder bibliofielen als een cultboek en hoewel het allerminst zeldzaam is en er jaarlijks zo'n vijf van op de markt komen, kan de prijs, gezien de grote vraag, oplopen tot ruim vijf ton. Storm van Leeuwen behandelt op inzichtelijke en uitvoerige wijze de geschiedenis van de Nederlandse boekband aan de hand van dertien bijzondere boeken uit de KB-collectie.

Het jaarboek besluit met een bijdrage van de filosoof Loek Schönbeck, wiens opvallend uitgegeven proefschrift tot de Best Verzorgde Boeken van 1998 behoorde. Schönbeck beschrijft hoe hij ertoe kwam voor zijn dissertatie een eigen letter te ontwerpen - de Elyade - en hoe hij daartoe vooral werd geïnspireerd door de overweldigende schoonheid van De Aetna van Pietro Bembo, in 1495 gedrukt door Aldus Manutius.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.