Bijzondere schat gevonden in de Betuwe: 41 goudstukken uit 460 na Christus

Het West-Romeinse rijk loopt op zijn laatste benen als iemand - vermoedelijk een plaatselijk Frankische militaire leider - in de Betuwe een schat begraaft van minstens 41 goudstukken. Anderhalf millennium later is die schat teruggevonden bij het plaatsje Lienden en vrijdagochtend is hij gepresenteerd in het Nijmeegse Museum het Valkhof.

De opgraving.

Uit de laat-Romeinse tijd zijn in Nederland eerder zo'n vijftien schatten gevonden, maar deze is bijzonder: 'Dit is de jongste Romeinse schatvondst uit deze contreien; uit Nederland, België en het Duitse Rijnland', zegt Nico Roymans, hoogleraar archeologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en een van de onderzoekers van de schat. 'Op de jongste munt uit de vondst stond keizer Maiorianus afgebeeld, die regeerde van 457 tot 461 na Christus. Daarom denken we dat de schat rond 460 is begraven.' Kort daarna, in 476, werd de laatste West-Romeinse keizer afgezet en daarom staat dat jaar in veel boeken als de sterfdatum van het rijk.

De schat laat volgens Roymans zien dat de Romeinen tot het laatst probeerden hun gezag te handhaven en dat die pogingen zich uitstrekten tot deze uithoek van hun rijk. Hun directe macht waren ze hier toen al kwijt, vertelt Roymans: 'Rond 400 was hier geen sprake meer van een duidelijke Romeinse bestuursstructuur en de invloed verliep alleen nog indirect. De Romeinen betaalden bewoners - in Nederland waren dat vooral Franken - om voor hen te strijden.'

Frankische elite

De Frankische steun hadden de Romeinen nodig in hun strijd tegen Germaanse groepen die in de nadagen van het rijk naar binnen trokken. Roymans: 'In de tijd van keizer Maiorianus vochten de Franken bijvoorbeeld mee tegen de Visigoten.'

In deze context plaatst Roymans de schat van Lienden: 'Waarschijnlijk hadden Romeinen de munten betaald aan een lid van de Frankische elite, in ruil voor hulp.'

'Dat idee is heel aannemelijk', zegt Stephan Mols, hoofddocent archeologie aan de Radboud Universiteit en niet betrokken bij het onderzoek. 'De vondst is uitzonderlijk omdat hij van zo laat dateert. Maar we krijgen steeds meer aanwijzingen dat Romeinen hier heel lang soldaten rekruteerden en hulp zochten. Deze munten passen in dat beeld.'

Langdurig in bruikleen

In paniek over de neergang van hun imperium stuurden de Romeinen veel goud deze kant op. Vaak - ook in het geval van de Frank uit de Betuwe - ging dat in de vorm van kostbare munten, solidi. Voor één exemplaar kocht je indertijd in Italië een paar honderd kilo graan, dus de 41 munten uit de vondst vertegenwoordigden een indrukwekkend bedrag.

Een aanzienlijk deel van het Romeinse goud werd vanwege de onrust in die tijd verstopt. Zo raakte waarschijnlijk ook de Liendense schat ondergronds. Mogelijk sneuvelde de eigenaar en haalde hij de munten daarom nooit op. Roymans: 'Waarschijnlijk koos hij een oude grafheuvel als verstopplaats. Op een kaart uit de 19de eeuw staat op die plek namelijk een heuvel aangegeven. Die is inmiddels verdwenen, maar we hebben met archeologen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed ter plekke menselijke resten gevonden uit ongeveer 1800 voor Christus. De grafheuvel was in de laat-Romeinse tijd makkelijk terug te vinden en misschien was dat de reden om daar de schat te verstoppen. Of de eigenaar wist dat er graven lagen en zag het daarom als een bijzondere plek met speciale krachten.'

'Vermoedelijk werd de heuvel rond 1840 afgegraven om vlakke landbouwgrond te verkrijgen. In ieder geval dateren uit die jaren de eerste berichten over goudvondsten op die plaats. Er zijn toen minstens negen munten ontdekt, die helaas verloren zijn gegaan, en in 1916 ook nog een. In 2012 vonden amateurs met metaaldetectoren acht nieuwe munten, en in 2016 nog eens 23 stuks. Dat is de schat die wij nu hebben gepresenteerd.' De vinders van de schat en de grondeigenaar hebben de munten in langdurig bruikleen afgestaan aan Museum het Valkhof, waar ze te zien zijn.

Opkomst en ondergang Romeinse rijk

753 v.Chr.
Mythische stichtingsdatum van Rome. De stad begint snel zijn gebied uit te breiden.
Derde eeuw v.Chr.
Rome krijgt heel Italië in handen en groeit verder.
58-51 v.Chr.
Caesar verovert Gallië, inclusief het huidige Nederland.
98-117 n.Chr.
Onder keizer Trajanus is het Romeinse rijk op z'n grootst. Het strekt van Engeland tot Noord-Afrika en van Spanje tot het Arabisch schiereiland.
Circa 235 tot 284 n.Chr.
'Crisis van de derde eeuw': het Romeinse rijk raakt ernstig verzwakt door onder andere burgeroorlogen. Ook in huidig Nederland gaat zijn positie achteruit.
Late derde eeuw n.Chr.
Germaanse groepen, Franken genoemd, vestigen zich binnen het Romeinse rijk en krijgen steeds meer invloed in de lage landen.
Circa 400 n.Chr.
De limes, de Romeinse grens die door het Nederlandse rivierengebied loopt, valt. Einde van de Romeinse bestuursstructuur in deze gebieden.
476 n.Chr.
Romulus Augustus, de laatste Romeinse keizer, wordt afgezet.

Amateurarcheoloog Cees-Jan van der Pol: 'Dit is de kroon op mijn werk'

Jarenlang moest hij zwijgen. Maar nu kan Cees-Jan van der Pol (33), boomkweker in Ochten, vrijuit praten over de spectaculaire ontdekking die hij deed in een boomgaard in de Betuwe. Samen met een vriend vond hij een aantal Romeinse munten die deel uitmaken van de goudschat die gisteren (vrijdag) werd gepresenteerd.

U bent amateurarcheoloog?
'Archeologie is al heel lang mijn hobby. Ik ga met een metaaldetector op zoek. Eerder heb ik bronzen en zilveren munten en kledingspelden uit de Romeinse tijd gevonden. Vorig jaar vond ik nog een zilveren ring uit de tijd van de Vikingen. Maar zoiets als dit heb ik nooit eerder ontdekt. Dit is de kroon op mijn werk.'

Hoe vond u deze gouden munten?
'In 2012 hadden mijn zoekmaat en ik van een pachter en de grondeigenaar toestemming gekregen om te zoeken in een boomgaard die nog moest worden aangeplant. Nadat we twee dagen niets hadden gevonden ging mijn zoekmaat in zijn eentje terug. Hij belde me op mijn werk op en zei dat hij een gouden munt had gevonden. Uit zijn beschrijving maakte ik op dat het om een Romeinse munt ging. Een half uur later belde hij dat hij er nog een had gevonden. Tsja, dan begin je wel te stuiteren. 's Avonds ben ik er met mijn detector naartoe gegaan en toen hebben we er meer gevonden. In totaal acht.'

Waarom bent u toen niet met dat verhaal naar buiten gekomen?
'We dachten dat er meer moest liggen, maar we hadden de afspraak dat we mochten zoeken totdat er nieuwe bomen zouden worden geplant. Daar hebben we ons aan gehouden. We hadden te weinig tijd om verder te zoeken. In overleg met de grondeigenaar hielden we de vondst stil. Om te voorkomen dat er andere zoekers op af zouden komen. We waren van plan verder te zoeken als de bomen er ooit een keer uit zouden worden gehaald.'

Wist u toen al dat het een belangrijke vondst was?
'Ja. Dat kriebelde. Maar we konden er niet bij. Die afspraak hadden we nu eenmaal. We wilden niet zonder toestemming graven. De eigenaar - de Stichting Fonds Hulpbetoon - wilde het laten rusten. Als iemand er lucht van zou krijgen dat er gouden munten liggen, dan zou het hek van de dam zijn. Daarom hebben we het geheim gehouden.'

Totdat.. .
'We in 2016 hoorden dat er gouden munten waren gevonden in de omgeving. Toen bleek dat iemand van de pachter toestemming had gekregen om te zoeken in zijn boomgaard. De pachter wist niet dat wij die munten hadden gevonden. Die andere zoeker vond vorig jaar ook munten. Meer dan wij hadden gevonden. Toen is er in samenspraak met archeologen van de Vrije Universiteit besloten: er moet een opgraving komen. Er zijn sleuven gegraven. Ik heb geholpen met de metaaldetector. Er zijn toen niet veel meer munten gevonden. De meeste waren al uit de grond gehaald. Nu is daar niets meer te vinden.'

Jaloers op die andere zoeker?
'Nee hoor. Ik ben blij dat hij alles netjes heeft gemeld. Hij is nu ook een zoekvriend geworden.'

De munten worden in langdurig bruikleen gegeven aan Museum Het Valkhof. Nooit overwogen ze te verkopen?
'Nee. Het gaat mij niet om de waarde van de munten maar om het verhaal eromheen. Ik doe dit niet voor mijn brood. Het is prachtig dat iedereen ervan kan genieten. Zo heb ik er meer voldoening van.'

Door: Cor Speksnijder

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.