Bij calamiteiten, maar ook preventief: deze dokter houdt de stembanden van musicalzangers zo strak als een snaar

KNO-arts Marco Franken behandelt zangers en acteurs met stemtherapie

Niet nu, niet nu, niet nú: voor wie acht keer per week in een musical speelt, kan ieder kuchje catastrofaal uitpakken. Zangers en acteurs kloppen dan aan bij een gespecialiseerde kno-arts. De Volkskrant bezocht de praktijk van dokter Marco Franken.

Foto Nebosja Cvetkovic

Acteur Stefan Rokebrand had een griepje, vlak voor de première van Chez Brood, de musical over Herman Brood, en kreeg van de arts eenmalig een dosis prednison voorgeschreven. Prednison? U weet wel, dat geneesmiddel dat wordt voorgeschreven bij auto-immuunziekten als multiple sclerose. 'Een paardemiddel', aldus Rokebrand, 'alsof je met een kanon op een vlieg schiet.' Overigens nam hij de pillen dankbaar in en kon hij mede daardoor een geweldige première spelen. En zingen.

Paardemiddel

Kno-arts Marco Franken (63) glimlacht minzaam om de anekdote. 'Ja, paardemiddel, dat wordt snel gezegd.' Maar het zit natuurlijk anders. Ernstig zieke patiënten slikken soms maandenlang dagelijks 30 tot 60 milligram prednison. Rokebrand kreeg het middel eenmalig voor zijn stembanden. Want, legt Franken uit, 5 à 10 milligram prednison haalt het vocht uit de stembanden en vermindert de zwelling die kan optreden bij verkoudheid. Met als gevolg dat een zanger of acteur ondanks een griepje toch glansrijk de première doorstaat.

Franken is verbonden aan het Stembehandelcentrum Voorburg, onderdeel van het Reinier de Graaf Gasthuis, waar hij met logopedisten Heleen van Woudenberg en Marjolein Frelier stemtherapie verzorgt. Niet toevallig hebben zij veel zangers en musicalartiesten in hun patiëntenbestand.

Grote belangen

Sinds 1997 werkt Franken op structurele basis samen met Joop van den Ende Theaterproducties/Stage Entertainment: bij calamiteiten, maar ook preventief; alle zangers in een nieuwe Stage-musical krijgen in de eerste repetitieweken een stemonderzoek en bijpassend advies aangeboden. Bij acute problemen komt Franken met mobiele medische apparatuur naar het theater. 'Mijn telefoon staat altijd aan. Als iemand belt, is het natuurlijk nooit 'morgen', maar altijd 'nu'. De druk is hoog en de belangen zijn groot.'

De arts, goedgemutst en joviaal, ontvangt de verslaggever in zijn praktijk, waar naast de reguliere entree ook een speciale artiesteningang is. Het team behandelt deze ochtend vier patiënten, met wie is afgesproken dat ze in het artikel niet herkenbaar worden opgevoerd. Vooraf geeft Franken een stoomcursus stembanden. Ultrakort samengevat leren we ongeveer dit: de stembanden zijn twee slijmvliesplooien voor in het strottehoofd, die naar elkaar toe kunnen bewegen. Om geluid te produceren, knijpen ze samen. Lucht die door dat kiertje gaat, laat de stembanden trillen en dat zorgt voor geluid. Met het variëren van de spanning van de stembanden en de spieren eromheen, kunnen we moduleren in toon en klank.

En andere gezelschappen?

De Nationale Opera en het Concertgebouworkest maken gebruik van de expertise van kno-arts Peter van Rijn van het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis in Amsterdam. Van Rijn werkt samen met lopedisten, maar ook met longspecialisten en maag-darmspecialisten. Ook is hij te vinden op conservatoria en de Frank Sanders opleiding, om jong talent te leren hoe ze stemproblemen kunnen voorkomen. Grote gezelschappen als Toneelgroep Amsterdam werken met een vaste huisarts en fysio.

Stem kwijt

Om te zingen, moeten de stembanden optimaal sluiten, zegt Franken, anders komt er zogeheten 'valse lucht' doorheen, en kan een zanger geen mooie klank produceren. Maar verkoudheid en ontstekingen kunnen zwellingen aan de stembanden veroorzaken. 'Door die verdikking denkt het brein eerder dat ze gesloten zijn, en remt af, waardoor de stem blokkeert.'

Dat alles is cruciale achtergrondkennis bij de eerste patiënt vandaag, een zanger uit een grote, rondreizende musicalproductie, want die heeft al een tijdje een lichte zwelling op zijn ene stemband. Hij was grieperig, vertelt hij, maar 'er werd wel verwacht dat ik kwam'. Flink doorgezongen dus, en toen opeens: stem kwijt.

Kostbare apparatuur

Franken: 'Daar worden artiesten natuurlijk geweldig nerveus van. Maar als je vervolgens gaat forceren, maak je een miniem probleem juist ernstiger.' Ernstiger wil zeggen: met kans op bloedingen, knobbeltjes en scheurtjes. Als daarbij ook littekenweefsel ontstaat, is dat het ergste wat een zanger kan overkomen, aldus Franken. 'Dan is het vaak einde carrière.'

In de behandelkamer zijn de muren bedekt met musicalaffiches, van Miss Saigon tot The Lion King. De zanger neemt plaats in een stoel en Franken brengt een buis in zijn mond naar binnen, waarna de patiënt gevraagd wordt een toon te zingen. Met het blote oog is de trilling van de stembanden niet te zien, daarom registreert Franken de beweging met een videostroboscoop: in de buis zit een camera, die vijfentwintig beeldjes per seconde van de stembanden opneemt. Op video bekijken ze samen, vertraagd en uitvergroot, 2 à 3 seconden opname terug. Zo kunnen patiënten hun eigen stembanden bestuderen. Franken: 'Wij willen dat patiënten hun stembanden leren kennen.'

Dit is zeer kostbare apparatuur, vertelt Franken trots: de meeste ziekenhuizen hebben het niet. Uit eigen zak heeft hij bovendien twee mobiele apparaten aangeschaft, waarvan hij er eentje altijd in de auto heeft. Want naast zijn werk in Voorburg is Franken natuurlijk vaak in het theater.

Running gag

Toen in 1997 de samenwerking met Stage begon, bij de musical Miss Saigon, was het algauw een running gag in huis. 'Ging de telefoon om halfzeven, dan riepen mijn kinderen in koor: 'Circustheater!' Vorig jaar nog, hij stond net in het tuincentrum, belden ze van The Bodyguard. 'Zit ik daar vervolgens in het Beatrix Theater met een auto vol planten.'

Niet dat hij wil klagen, integendeel: hij vindt zijn vak 'verschrikkelijk leuk'. En dat terwijl er nog niet zo lang geleden door vakbroeders een beetje werd neergekeken op de foniatrie, zoals dit specialisme binnen de geneeskunde heet (naar het Griekse fonè: stem). 'Maar sinds het succes van bijvoorbeeld The Voice of Holland is het onderhand wel sexy om in dit circuit te zitten.'

Elke kno-arts kan het er theoretisch bij doen, zegt Franken. Maar er zijn er in Nederland maar een stuk of drie, vier die goed in de materie zitten, schat hij. 'Als je dit goed wil doen, moet je de musicalwereld kennen. En dan bedoel ik niet: RTL Boulevard volgen. Je moet weten hoe die theaters werken: de zaal, het geluid, de techniek; weten hoe het is om een tournee te doen. Je moet de werkschema's kennen, de druk en belangen begrijpen en op de hoogte zijn van nieuwe ontwikkelingen.

Werkdruk

Zalen worden groter en orkesten spelen luider, dat legt grote druk op zangers, ziet hij. Ook de techniek speelt een rol: een niet al te goede technicus of een slecht werkende zender of monitor, kunnen er toe leiden dat een zanger zichzelf overschreeuwt, met ernstige schade tot gevolg.

Daarnaast is er de werkdruk: 'Musicalzangers treden vaak acht keer per week op; in het weekend soms twee keer op een dag. Dat vraagt al het uiterste van je stem. Als ze er dan nog inspreekwerk bij doen, of bijschnabbelen op een feestje, is het eigenlijk gewoon te veel.'

Ongelukkig

Geregeld botst de druk van de musicalwereld met de medische ethiek. 'Als iemand zich op zaterdagmiddag grieperig bij mij meldt, wil-ie op zaterdagavond beter zijn. De medische richtlijn zegt: niks doen en twee dagen uitzieken. Maar een première is jaren van tevoren gepland, de pers komt, er zijn prominente gasten, een rode loper. Dan is een neusverkoudheid of een keelontsteking van de hoofdrolspeler natuurlijk erg ongelukkig.'

En dan? 'Dan kijk ik wat ik kan doen, in overleg met de patiënt. Diens wens is altijd doorslaggevend, niet die van de producent.'

Het jongleren met korte- en langetermijnbelangen, dat is het interessantste aspect van zijn vak, zegt Franken. Stel, een musicalzanger heeft een minieme afwijking in de stembanden. Dat kan op de korte termijn worden gladgestreken met een paar prednisonpillen en dan is de première gered. 'Maar wat betekent het op de lange termijn? Hij kan vanavond zingen en morgen misschien ook, maar tegelijk vergroot je het risico op schade en moet iemand wellicht drie weken herstellen. Dan zeg ik tegen zo'n producent: we kunnen hem vanavond op de planken krijgen, maar wel tegen een prijs. Al forceer ik natuurlijk niks als ik iemand daarmee zou beschadigen.'

Gewetensnood

Dat leidt soms wel tot gewetensnood: bij dat ene grote popconcert bijvoorbeeld, dat op zijn aandringen werd afgelast - 50.000 fans al onderweg, tienduizenden kroketten ontdooid, en dan uiteindelijk, op het laatste moment zijn advies: niet doen. Daar heeft hij slapeloze nachten van gehad. Hoewel: 'Als een tweede kno-arts mijn diagnose volgt, is zo'n concertorganisatie of producent daar natuurlijk voor verzekerd.'

Maar die jonge zanger aan het begin van zijn carrière, die op woensdag keelontsteking kreeg, maar op zaterdag moest zingen voor de koning, ja, die geeft hij pillen. 'Ook al was rust beter geweest.'

Als een musicalster bij hem in behandeling is, dan zit de dokter in de zaal, soms zelfs in de coulissen. 'Bij stemproblemen komt ook vaak het koppie kijken; angst en stress kunnen op de stembanden slaan. Soms helpt het alleen al dat ik er ben. De gedachte dat er hulp is, mócht het misgaan, kan al problemen voorkomen.'

Tussen je oren

Franken besteedt in zijn praktijk veel aandacht aan het mentale aspect van stemproblemen. Daarvoor werkt hij samen met een psychiater en een neuropsycholoog. Door de wisselwerking tussen stembanden en brein, is een groot deel van de stemproblematiek psychisch, zegt hij. 'Je stem zit óók tussen je oren.'

Het 'koppie goed zetten', zoals hij dat noemt, is vijftig procent van het werk. 'Een patiënt moet kunnen vertrouwen op zijn herstel. Als hij zich zorgen maakt, komt er meteen druk op de stembanden. De spieren daar spannen zich aan en zetten zich vast. Als je daar langer mee rondloopt, ontstaat schade.'

Geruststellen en inzicht geven, zijn cruciaal bij de behandeling. Daarom is de video ook zo belangrijk, zegt Franken: zo kunnen patiënten niet alleen zien wat er aan de hand is, maar ook wanneer het weer over is.

Opluchting

Met de jonge musicalzanger bekijkt hij de video van zijn vorige bezoek. Op de oude beelden is links duidelijk nog een verdikking te zien. Nu, na drie weken logopedie en stemrust, is deze verdwenen. Zijn stemband is glad en strak als een snaar. Franken: 'Het is helemaal over.'

De zanger is zichtbaar opgelucht. 'Superfijn. Ik doe ook veel inspreekwerk en mijn stem is mijn enige bron van inkomsten. Als dat weg zou vallen...' Hij is even stil en kijkt naar zijn gezonde stembanden op de monitor. 'Het helpt om het zo te zien. Anders was het echt tussen mijn oren gaan zitten.'

'Kijk', zegt Franken tevreden, 'nu ontspant hij zijn keel en dus ook zijn stembanden.'

KNO-arts Marco Franken. Foto Ruud van de Voorde

'Ziek zijn is een beetje taboe'

Ara Halici (42), is in januari begonnen als 'alternate' Scar in de musical The Lion King.

'Ik heb nooit knobbels op mijn stembanden gehad, gelukkig, dus ik doe kennelijk iets goed. Ik doe mijn best om mijn stembanden vochtig te houden; veel water drinken helpt, bij mij gaan er dagelijks wel vier flessen water doorheen en tijdens een voorstelling anderhalf. Verder zweer ik bij Anta Flu-snoepjes. Dat is een soort bijgeloof, een talisman, het veertje van Dombo. Het is natuurlijk onzin, maar het vertrouwen in die dingen geeft mij rust. Daardoor kan ik bij een optreden beter ontspannen en dat is goed voor je stem.

Scène uit The Lion King. Foto Deen van Meer

Toen ik jonger was, forceerde ik wel. Zo ben ik eens opgegaan met een keelontsteking. Heel stom, dan presteer je onder de maat en daar word je weer onzeker van. Ik heb geleerd waar mijn grenzen liggen. Wat niet kan, kan niet.

Maar ziek of kwetsbaar zijn is in de sector nog een beetje een taboe. Daar moeten we vanaf, want je hebt ook jonge zangers die hun stem zo forceren, dat ze blijvende schade houden. Ik geef les op de vooropleiding van de Frank Sanders Academie en voor die kids wil ik dat taboe doorbreken. Ze moeten vertrouwen op de stem die hen is gegeven, met alle schoonheid en beperkingen.

De rol van Scar zingen is geweldig. Hij is de schurk der schurken en heeft een heel eigen geluid. Verongelijkte royalty is hij, een dandy. Er zit dédain in zijn stem, verveling, bitterheid, iets slepends en nasaals. Zijn klank is warm maar venijnig; rond met een scherp randje.

Ara Halici. Foto Roy Beusker

Meestal spreekzing ik de tekst, maar soms haalt Scar uit in een soort schreeuw, dat kan na verloop van tijd slecht zijn voor je stem, dus ik moet zorgen dat dat me lukt zonder te forceren.'

The Lion King speelt in het Circustheater in Scheveningen.


'Nooit melk drinken voor je opgaat'

Brigitte Nijman (47), speelde in onder meer Ciske de Rat en is nu te zien in The Full Monty.

'Als musicalzanger overbelast je af en toe je stem een beetje. Altijd net op een ongunstig moment, in het weekend, de middag voordat je 's avonds moet spelen. Maar als ik Marco Franken een appje stuur, kan ik altijd meteen bij hem terecht. Vaak komt zo'n bezoek simpelweg neer op een geruststelling: dat je hoort dat je stem in goede conditie is, en dat je niks beschadigt als je 's avonds toch opgaat. Marco laat mij op zulke momenten vaak mijn stembanden zien. Het is heel fijn als je je zorgen maakt en zelf ziet: er is niks. Dat geeft vertrouwen en rust.

The Full Monty. Foto Margot de Heide

Voor het zingen moet je je stem opwarmen zoals een sporter zijn hamstrings opwarmt. Ik doe altijd in de auto twintig minuten stemoefeningen. En vlak voor de voorstellingen zingen we samen nog een kwartiertje in. Wat helpt om je stem, lippen en keel los te maken is 'bubbelen': met een rietje in een flesje blazen en daar geluid bij maken. Verder rook ik niet, en ben ik zuinig met alcohol en koffie, die drogen je stembanden uit. Ik heb een stoomapparaat met een zoutoplossing waarmee ik mijn stembanden bevochtig. En je moet nooit melk drinken voordat je opgaat, dat geeft slijm op de stembanden.

Toen ik een paar jaar geleden een tijd niet lekker in mijn vel zat, sloeg dat op mijn stem; je emoties werken door in je keel. Dan werd ik 's ochtends wakker en dacht meteen: ik kan het niet, om dan 's avonds toch weer te gaan staan zingen. Bij verdriet gaat je strottehoofd anders staan, je middenrif geeft minder steun en door de spanning op je keel klink je anders. Marco heeft mij daarvoor naar een therapeut doorverwezen en die hielp enorm. Hij is echt een geweldige steun. We zorgen samen voor mijn stembanden.'

The Full Monty is nu te zien.

Brigitte Nijman. Foto ANP Kippa

Vijf geprakte tenen knoflook

Stefan Rokebrand (40), zong in Soldaat van Oranje en Chez Brood, speelt nu in Vele hemels boven de zevende.

'Hoe goed ken ik mijn stembanden? Vrij goed wel, denk ik. Ik ken mijn eigen specifieke gevoeligheden, dat is bij iedereen een ander verhaal. Ik heb bijna nooit ergens last van, maar griep of virusjes slaan wel direct op mijn keel. Ik ben opgeleid als acteur en vroeger rookte en dronk ik flink, maar sinds ik af en toe in de musicalwereld rondloop, let ik wel beter op. Ik zorg dat mijn weerstand goed is, ga in de winter niet meer in alleen een T-shirt de deur uit, dat soort dingen. Als acteur kom je nog wel weg met een griepje of een hese stem, maar in musicals echt niet. In Soldaat heb ik drie weken met een verkoudheid gezongen, toen kwam ik soms echt in de problemen, haalde ik de hoogste noten niet.

Chez Brood. Foto ANP Kippa

's Ochtends, bij de eerste drie zinnen die je uitspreekt, weet je al hoe je stem ervoor staat. Als je een nacht slecht slaapt, is je stem meteen brakker. Als ik dan 's avonds moet spelen, ga ik meteen aan de slag: dan drink ik thee met honing en gember. Gember haalt het slijm van de stembanden, waardoor je helderder klinkt. Collega's wisselen met elkaar altijd duizend-en-één oma-weet-raad-achtige tips uit. En als je echt omhoog zit, probeer je alles, want misschien zit er een tip tussen die werkt.

Op de toneelschool had ik een docente die zwoer bij witte boterhammen met roomboter en vijf tenen knoflook eroverheen geprakt. Dat heb ik nog nooit uitgeprobeerd.

Stefan Rokebrand. Foto ANP Kippa

Vlak voor de première van Chez Brood, waarin ik de rol van Herman Brood vertolkte, kreeg ik griep. Via Bos Theaterproducties belandde ik toen bij dokter Franken. Op zijn advies heb ik de eerste try-out alleen gepraat, om mijn stem te sparen. Voor de tweede try-out kreeg ik prednison, dat werkte goed en daarna was het gelukkig over; bij de première kon ik weer voluit.'

Vele hemels boven de zevende speelt vanaf 9/2.