'Beurzen leiden te veel eigen leven'

Toeval, maar mooi op tijd: midden in de verhitte debatten over de competitie rond onderzoeksgeld van NWO, is er een proefschrift dat de zwakke plekken van dit selectiesysteem verkent.

Cortège van hoogleraren in Maastricht bij de opening van het academisch jaar. Beeld Novum

Zelf promoveert ze pas vandaag, maandag 22 september 2014, aan de Vrije Universiteit Amsterdam. En dus heeft ze geen persoonlijke ervaring met het aanvragen van een talentbeurs bij NWO, de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek. Dat kan immers pas na een promotie. Wel werkt ze de komende vier jaar aan een internationaal project op basis van een Europese subsidie.

Maar, zegt promovenda Pleun van Arensbergen, ze betwijfelt of ze dat ook snel zou doen. 'Het verwerven van een wetenschappelijke beurs is een soort extra toelatingseis voor een wetenschappelijke carrière geworden, en ik weet niet of ik door zo'n hoepeltje wil springen. Nog afgezien van de vraag of ik met mijn huidige cv al door de eerste selectie zou komen.'

Pleun van Arensbergen. Beeld Roel van Dijk

Talentselectie

Psycholoog Van Arensbergen werkte jarenlang bij het Rathenau Instituut in Den Haag, een denktank over wetenschap en samenleving op een steenworp afstand van het hoofdkantoor van NWO, dat geld voor onderzoek verdeelt. Dat gebeurt in competitie door onderzoekers voorstellen te laten schrijven en die te beoordelen, op papier en via interviews. De allerbeste onderzoekers en voorstellen krijgen het geld, is officieel het uitgangspunt.

NWO beheert ongeveer eenvijfde van het Nederlandse budget voor onderzoek en ontwikkeling. Van Arensbergen, tegenwoordig als postdoc aan de slag bij het Institute for Management Research in Nijmegen, stelde de simpele vraag hoe het selectiesysteem de grootste talenten eruit vist. 'Talentselectie is mensenwerk van de wetenschappelijke gemeenschap zelf. Maar er is een hele berg literatuur die aangeeft dat selecteren geen exacte wetenschap is.'

De laatste weken rommelt het weer stevig op dat terrein. Ondermeer in de Volkskrant schreven critici dat het systeem willekeurig is, een loterij, en soms ronduit oneerlijk. Misschien wel de helft van alle aanvragers is goed genoeg voor een beurs. Maar slechts 15 procent krijgt die ook.

NWO-voorzitter Jos Engelen zag zich genoodzaakt in de krant nog eens uiteen te zetten dat het selectiesysteem zo zorgvuldig is als maar kan. Sterker nog: buitenlandse instanties komen hier kijken hoe we het hem toch zo netjes flikken. En nog goedkoop ook, trouwens.

Een cortege van hoogleraren tijdens de opening van het academisch jaar op de Erasmus Universiteit. Beeld Bart Maat

Subjectieve indrukken

Van Arensbergen bekeek, in vertrouwen, de beoordelingen van honderden indieners van voorstellen, en interviewde leden van de beoordelingscommissies. Vrijwel niemand is echt tevreden over hoe het gaat, stelde ze vast. 'Maar men beseft: dit is waar we het mee moeten doen.'

Het grote probleem, zegt de promovenda, is dat de kwaliteitsverschillen tussen aanvragers zo minimaal zijn, dat andere factoren de doorslag geven. 'Subjectieve indrukken, vooral bij de interviews voor een commissie, blijken belangrijk. Daar is de vraag: staat hier iemand die een onderzoeksgroep zal kunnen leiden? Iemand met een briljant voorstel en een mooi cv kan keihard door de mand vallen. En omgekeerd ook.'

Dat zou nog tot daar aan toe zijn, als het bij de aanvragen alleen om het geld zou gaan, zegt Van Arensbergen. Maar dat is niet het geval. 'Op universiteiten wordt het binnenhalen van een beurs bij NWO of een Europese ERC-starting grant (voor opkomende wetenschapstalent, red.) gezien als een objectief teken van kwaliteit en talent. Zulke mensen zijn gewild.'

Maar dat is een cirkelredenering, zegt ze: talent is wat een talentbeurs krijgt. 'Voor de mensen die een beurs krijgen, is dat waar. Maar voor een deel van de mensen die hem niet krijgen, niet; die zijn vaak net zo goed, maar hebben pech.'

Universiteiten, zegt de promovenda ook, moeten zelf af van het idee dat een beurs een stempel van goedkeuring is of zelfs een functie-eis. 'Dat is te veel een eigen leven gaan leiden.'

Koers varen

Van Arensbergen denkt dat de universiteiten weer meer een eigen koers zouden moeten varen. 'De vraag is waarom je talent aan een instantie als NWO wilt overlaten. Maar dat gaat ook wel veranderen. Er is te veel druk op het systeem, er zijn te veel gegadigden, het kost enorm veel tijd en geld, en niemand is gelukkig.

'Dat dit selectiesysteem gaat barsten, lijkt me geen gewaagde voorspelling.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden