'Berbers is een springlevende taal, ook in Nederland'

Wie in Noord-Afrika schreef in het Berbers riskeerde tot ver in de 20ste eeuw een celstraf. Nu is de taal bezig aan een sterke comeback. Maarten Kossmann (52) houdt er maandag in Leiden zijn oratie over.

Berberse mannen in jalaba zingen liederen in het Amazigh, de oorspronkelijke taal van Marokko.Beeld Najib Nafid

Twee mannen op straat in Nederland, die met elkaar in het Berbers discussiëren over de juiste route. Komt ineens Maarten Kossmann voorbij lopen, die aan zijn uiterlijk te zien zéker niet in het rifgebergte is geboren. 'Mani tekhsem a trahem', zegt de hoogleraar. Oftewel: 'Waar willen jullie naartoe?'

Waarop de mannen verbaasd opkijken, om in het Nederlands te antwoorden: 'Waar heeft u Berbers leren spreken?'

Beter dan de gemiddelde Nederlander camping-Frans spreekt; zo zou Kossmann zijn eigen beheersing van het Berbers duiden. Het is een taal die hem om diverse redenen fascineert. Omdat twintig tot dertig miljoen mensen het spreken, vergelijkbaar met het aantal wereldburgers dat Nederlands spreekt. Omdat er in Nederland een grote groep is die Berbers spreekt, waarschijnlijk meer dan de helft van de 385 duizend mensen in de Marokkaanse gemeenschap. Omdat de taal een rijke geschiedenis kent, met een periode van neergang en een opvallende comeback.

Maarten Kossmann.Beeld Universiteit Leiden

Het Berbers was niet zo lang geleden bijna verdwenen. Hoe kwam dat?

'Voor de Romeinse tijd sprak waarschijnlijk vrijwel iedereen in Noord-Afrika Berbers of een verwante taal. Vanaf de 7de eeuw veranderde dat drastisch door de Arabische overheersing. Vanaf de onafhankelijkheid van Marokko in 1956 en Algerije in 1962 mocht er zelfs nog maar één taal zijn: het Arabisch. Alle andere talen zouden een bedreiging vormen voor de eenheid. Wie schreef in het Berbers riskeerde tot diep in de 20ste eeuw een gevangenisstraf, de taal verdween uit het openbaar leven.'

En toen kwam ineens die come-back.

'Ja, begin jaren negentig trad in Marokko een nieuwe koning aan, die vond dat er voor het Berbers een plek was in het land. Vergelijk het met het Fries in Nederland. Hier hebben Friezen ook decennia gevochten voor erkenning van hun taal en wilden landelijke politici daar niks van weten. Totdat in de jaren vijftig de heersende mening geleidelijk kantelde. Waarom is het eigenlijk zo erg als ze hun eigen taal willen spreken? Is het niet ook een verrijking van de cultuur?

'Vanaf de jaren negentig ging het hard met het Berbers in Noord-Afrika. In Algerije zijn er negenhonderd eerstejaars Berbersstudies, Marokko en Algerije hebben het Berbers als officiële taal erkend. Als men vroeger in het Berbers sprak, was klagen over de teloorgang ervan een populair gespreksonderwerp. Dat is nu helemaal anders, de taal is springlevend.'

Spoedcursus Berbers

Hoe gaat het?
Mamesh tedjid? *

Goed!
Mlih, lhamdu lillah

Wat eten we?
Min gha nesh?

We eten stoofpot.
A nesh marmita.

Dankjewel (tegen een man)
Tqad-ash

Dankjewel (tegen een vrouw)
Tqad-am

* Overal fonetische weergave

Hoe levend is het Berbers in Nederland?

'Met hun ouders spreken jongeren met een Marokkaanse achtergrond meestal Berbers, onderling vooral Nederlands. Toch zie ik bij jongeren interessante dingen gebeuren, ook onderling, doordat ze spelen met de taal. Zo ontstaan er allerlei fascinerende mengelmoesjes. Dan zegt iemand op een internetforum bijvoorbeeld: 'Wash ben je gek geworden nigh?' Wash is de Arabische manier om aan te geven dat er een vraag aankomt. Nigh is Berbers voor 'ofzo'?

'Het Berbers is weinig op schrift gesteld; boeken zijn schaars. Maar dankzij onder meer sociale media wordt er nu juist opvallend veel Berbers geschreven en beluisterd. Raps, vlogs, commentaren op Facebook, noem maar op.

'Het Berbers is weer helemaal terug in de openbare ruimte.'

Zijn er in Nederland nog spanningen tussen mensen met een Marokkaanse achtergrond die Berbers spreken en mensen met Marokkaanse wortels die Arabisch spreken?

'Dat valt wel mee. Vaak is het meer iets zoals Brabanders tegenover mensen uit de Randstad. Er zijn mensen die er een punt van maken, maar voor de rest is het geen big deal.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden