Bepaalt de rechter of de politiek hoeveel ruimte de euthanasiewet biedt?

De euthanasiepraktijk beweegt zich naar 'de randen van de wet'. In de Tweede Kamer buigen deskundigen zich maandag over de vraag: bepaalt de rechter of de politiek hoeveel ruimte er is voor 'moeilijke gevallen'?

Voorzitter Jacob Kohnstamm (links) van de regionale toetsingscommissies euthanasie, met naast zich hoogleraar recht en gezondheidszorg Martin Buijsen, die stelt: 'Hoe zwaar medische aandoeningen moeten wegen bij een euthanasieverzoek, is een politieke vraag.' Beeld Aurélie Geurts / de Volkskrant

De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (WTL) - in de wandeling vaak euthanasiewet genoemd - voldoet aan de verwachtingen die de wetgever er bij de totstandkoming, in 2002, van had. Dat althans concludeerde de commissie die de derde evaluatie van de WTL heeft uitgevoerd.

Maandag belegt de Tweede Kamer een zogenoemde rondetafelbijeenkomst met 'externe deskundigen' om de evaluatie te bespreken. Daarbij zal onder andere gesproken worden over de vraag hoe het komt dat het aantal euthanasiegevallen sinds 2002 aanhoudend is gestegen. Over de ruimte die de WTL biedt voor euthanasie bij mensen met dementie en mensen met een 'stapeling van ouderdomsaandoeningen'. En ook over het functioneren van de vijftien regionale toetsingscommissies (RTE's) die elk euthanasiegeval toetsen aan de wet.

RTE-voorzitter Jacob Kohnstamm (67), naar eigen zeggen 'een typische staatsrechtman', heeft daar zelf uiteraard ook ideeën over. Zo zou hij graag zien dat de Hoge Raad, het hoogste rechtscollege in ons land, op gezette tijden een door de RTE afgehandeld euthanasiegeval tegen het licht zou houden. En dan gaat het, verduidelijkt Kohnstamm, niet uitsluitend om de gevallen waarvan twijfelachtig is of de betrokken artsen zorgvuldig hebben gehandeld. Of om levensbeëindiging bij voltooid leven, want daar voorziet de euthanasiewet niet in.

Nee, de Hoge Raad zou af en toe de uitleg die de toetsingscommissie in een concrete zaak aan de euthanasiewet heeft gegeven tegen het licht moeten houden: klopt die wetsinterpretatie wel? Gaat die niet verder dan de wetgever heeft gewild of is die interpretatie juist te beperkend?

Euthanasiewet in de praktijk

Euthanasie en hulp bij zelfdoding zijn, ook sinds het van kracht worden van de euthanasiewet, in 2002, in principe strafbaar.

Een arts die euthanasie heeft verleend en daarbij aan de wettelijk vastgelegde zorgvuldigheidseisen heeft voldaan en die deze handeling heeft gemeld bij een van de vijftien regionale toetsingscommissies, heeft geen vervolging te vrezen.

Sinds 2002 zijn 83 gevallen van euthanasie door die commissies als 'onzorgvuldig' beoordeeld. In één (recent) geval heeft het OM vervolgens onderzoek ingesteld. Het aantal euthanasiegevallen is toegenomen van ongeveer 2.000 in de eerste jaren na 2002 tot ruim 6.000 in 2016.

'Cassatie in het belang der wet', heet dit bijzondere rechtsmiddel. Dat voorziet in de behoefte aan een uitspraak door de Hoge Raad zonder dat, in het geval van euthanasie, een strafprocedure moet worden gevoerd tegen een arts die oprecht meende te mogen doen wat hij deed. 'De arts heeft er dan verder niets mee te maken', zegt Kohnstamm. 'De uitspraak van de Hoge Raad kan voor de arts geen positieve of negatieve effecten hebben. Want niet de arts staat terecht, maar de door de toetsingscommissie gehanteerde wetsinterpretatie. Dat is de lol van cassatie in het belang der wet.'

Op die manier kan meer duidelijkheid worden verkregen over de toepassing van de wet - dus meer 'comfort' aan artsen worden geboden. Die zullen daardoor onverkort bereid blijven om euthanasiegevallen waarbij ze zelf betrokken waren te melden bij de toetsingscommissie.

Martin Buijsen (54), hoogleraar recht en gezondheidszorg aan de Erasmus Universiteit, heeft vorige maand in Medisch Contact enkele kritische kanttekeningen geplaatst bij de suggestie van Kohnstamm. Waar het Kohnstamm volgens hem om te doen is, is ruimte scheppen binnen de bestaande euthanasiewet voor voltooid leven - 'existentieel lijden' in de terminologie van Buijsen. Eigenlijk zou Kohnstamm van de rechter willen weten in hoeverre er nog sprake moet zijn van medische aandoeningen om een euthanasieverzoek bij voltooid leven te kunnen inwilligen. 'Welbeschouwd is dat een vraag naar de mate waarin de euthanasiewet ruimte biedt voor existentieel lijden.' Met die vraag moet hij niet bij de Hoge Raad zijn, schreef Buijsen, maar bij de wetgever. Bij de Tweede Kamer.

Kohnstamm en Buijsen spreken elkaar aan de vooravond van de rondetafelbijeenkomst in de Tweede Kamer, waarin beiden een aandeel zullen hebben. Kohnstamm is not amused over het artikel van Buijsen in Medisch Contact.

Wat stoort u zo in het artikel?

Kohnstamm: 'Buijsen schuift mij in de schoenen dat ik graag zou zien dat euthanasie uitsluitend op grond van existentieel lijden wordt toegestaan. Dat is een aantasting van mijn integriteit. In al mijn uitingen heb ik altijd duidelijk gemaakt dat deze wet er niet is voor puur existentieel lijden zonder medische component. Ik ben een law abiding toezichthouder, houd mij aan de wet zoals die nu luidt. Maar Buijsen zegt: Kohnstamm, je bent voorzitter van die toetsingscommissie, maar eigenlijk wil je voltooid leven in de wet brengen.'

Buijsen: 'Dat heeft u erin gelezen.'

Kohnstamm: 'Nee, dat hebben anderen erin gelezen. Natuurlijk kun je de wet uiteenlopend interpreteren, maar zonder medische aandoening is euthanasie door de wetgever niet toegestaan, is het moord. Einde oefening.'

Buijsen: 'Ik schuif u niets in de schoenen. Het zou wat zijn zeg, als ik zou suggereren dat u euthanasie bij mensen zonder medische aandoening wel in orde zou vinden. Maar de vraag is, hoe smal mag die basis zijn? Natuurlijk zegt u niet: er hoeft geen enkele medische aandoening te zijn. Er moet altijd een medische aandoening zijn, maar verder kan een verzoek om euthanasie met allerlei existentiële argumenten onderbouwd worden.'

Kohnstamm: 'Existentieel lijden vind ik een problematisch begrip. Iemand die kanker heeft, lijdt ook existentieel. Zeker als het terminale kanker is. Je kunt dus niet zeggen: fysiek lijden is een andere categorie dan existentieel lijden.'

Maar in welke mate kan dat existentiële argument, zoals Buijsen het noemt, meewegen in het toestaan van euthanasie?

Kohnstamm: 'Over meer dan 90 procent van de gevallen is weinig discussie meer. Dan heb je het bijvoorbeeld over terminale kankerpatiënten bij wie geen twijfel is over de vrijwilligheid en over de ondraaglijkheid van het lijden. Over drie andere categorieën is discussie: mensen met dementie, psychiatrische patiënten en mensen met een stapeling van ouderdomsaandoeningen. In de levenseindediscussie wordt soms de indruk gewekt dat iedere dementiepatiënt onderhand euthanasie krijgt. Dat is zwaar overtrokken. Er zijn volgens de stichting Alzheimer Nederland 270 duizend mensen met dementie in Nederland.

'In 2016 zijn 141 zaken bij de toetsingscommissies gemeld waarbij dementie de hoofdoorzaak was van het ondraaglijk lijden. Dan ging het om mensen met beginnende dementie, die op overtuigende wijze mondeling om euthanasie vroegen. In slechts drie gevallen ging het om mensen met vergevorderde dementie die dat niet meer konden. In die gevallen handelde de arts op grond van een eerder door de patiënt afgelegde wilsverklaring.'

Buijsen (l): 'We hebben het al zo geregeld dat artsen niet te veel te vrezen hebben, en dan wilt u nog een zekerheid inbouwen, in de vorm van cassatie in het belang der wet.' Beeld Aurélie Geurts / de Volkskrant

Buijsen: 'Voor deze zaken aan de randen van de euthanasiewet zoekt u zekerheid bij de rechter. Nu hebben we het al zo geregeld dat artsen niet te veel te vrezen hebben, en dan wilt u nog een zekerheid inbouwen, in de vorm van cassatie in het belang der wet.'

Kohnstamm: 'Op die zekerheid is wel iets af te dingen. De arts moet euthanasie melden. Er zijn hele boekenkasten vol geschreven over de vraag of je de verdachte van een strafbaar feit mag verplichten om aan zijn vervolging mee te werken. Bijvoorbeeld of je als automobilist verplicht mag worden om aan een blaastest mee te werken, maar de WTL legt artsen een meldingsplicht op.'

Buijsen: 'De arts kan weten hoe hij moet handelen om te worden gevrijwaard van vervolging. De toetsingscommissies zelf bieden die zekerheid. Elders in het strafrecht komt zoiets niet voor.'

Kohnstamm: 'Ook het verplicht melden van een mogelijk strafbaar feit door een dader komt in het strafrecht niet voor.'

Buijsen: 'De mate waarin een medische aandoening moet meewegen in de beoordeling van een euthanasieverzoek, is toch een vraag voor de wetgever. De politiek. Daar vinden we toch met z'n allen wat van?'

Kohnstamm: 'De wetgever geeft abstracte normen. Dat kan niet anders. In onze rechtsstaat is het uiteindelijk aan de Hoge Raad om over de interpretatie in individuele gevallen van die normen te oordelen. Als we Buijsen zouden volgen, krijgen we een wetswijziging van 80 pagina's die we elke twee jaar moeten veranderen omdat er weer nieuwe grensgevallen een plek in moeten krijgen.'

Buijsen: 'Mij gaat het om de bepaling wat medisch en wat existentieel is.'

Kohnstamm: 'Ik wens u veel succes met uw wetgeving. Dat wordt niks.'

Maar we moeten toch iets met voltooid leven? Het moet binnen de euthanasiewet worden gebracht of er moet een aparte wet voor komen.

Kohnstamm: 'Ik wil gezegd hebben dat ik daar niet zoveel van vind.'

Dat is ook echt zo?

Kohnstamm: 'Ik weet het oprecht niet. Het zou voor het hoofd van de toetsingscommissies bovendien misplaatst zijn om daar een stelling in te betrekken.'

Buijsen: 'De voltooidlevendiscussie speelt zich af buiten het bestek van de euthanasiewet. Als jurist zou ik menen dat de regeling waarop minister Schippers zinspeelde technisch moeilijk is vorm te geven. Je hebt als staat op grond van allerlei mensenrechtenverdragen de verplichting om kwetsbare mensen te beschermen. Je kunt naar analogie van de euthanasiewetgeving wel iets optuigen op het vlak van voltooid leven, maar of je daarmee voldoende bescherming biedt...

'Het aantal mensen dat volhardt in hun doodswens enkel en alleen omdat zij hun leven voltooid achten, is waarschijnlijk erg klein. Maar mensen hebben altijd wel wat. Met ouderdom komen altijd gebreken. Gaan wij het dan toestaan dat mensen wier lijden voornamelijk existentieel van aard is een beroep op de WTL kunnen doen, zolang er maar een medisch te kwalificeren aandoening is, hoe gering ook?

'Dat is geen vraag voor de rechter maar voor de politiek.'


Andere artikelen over de euthanasiewet

Euthanasie in een achtbaan of 'zelfmoordkist' - nieuwste snufjes gepresenteerd op 'zelfmoordbeurs' (+)
Een jaarbeurs voor de zelfdodingsbranche. Zo zou de Exit New Tech Conference in Toronto, Canada, kunnen worden genoemd.

Randen van de wet

Ook een opgerekte euthanasiewet biedt geen ruimte voor levensbeëindiging bij 'voltooid leven', schrijft Sander van Walsum in het Commentaar.

Levenseindekliniek kan vraag niet aan
Het aantal euthanasieaanvragen bij de Levenseindekliniek stijgt zo snel dat de organisatie tientallen nieuwe artsen zoekt.

De snelle opmars van middelen voor zelfdoding valt niet te stuiten
Gebruik, bezit en verspreiding van medicatie voor zelfdoding is in Nederland nog verboden. Dat zal en moet veranderen vindt Agnes Wolbert, directeur van de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde.

'En als het nou uw eigen kind was?', vroeg ze me
Verpleegkundige Paula Groenendijk vertelt over de patiënt die haar kijk op het vak veranderde. 'Nu denk ik: het is ook een recht van artsen om het niet te willen, niet te kunnen.' (+)

Poedereuthanasie is voor sommigen een gevaar, voor anderen een oplossing
Zelfgekozen sterven komt dichterbij nu trouwe leden van de Coöperatie Laatste Wil binnenkort hun eigen levenseindepoeder kunnen bestellen. (+)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden