Belofte maakt schuld

Hoe komt het dat het grote publiek nog steeds gelooft in vliegende schotels, horoscopen en waarzeggers? Vooral in de komkommertijd krijgt pseudo-wetenschap veel aandacht van de media....

Volgens de meeste onderzoekers zal de pseudo-wetenschap zijn verdreven als de massa eenmaal goed is voorgelicht en opgeleid. De pas overleden populaire Amerikaanse wetenschapper Carl Sagan was een fervent aanhanger van deze stelling. Hij heeft er vorig jaar nog een boek over gepubliceerd: A demon-haunted world, science as a candle in the dark (Random House, New York).

Zolang de massa onvoldoende is geschoold, houden onderzoekers zich uit frustratie zelf maar bezig met het jagen op pseudo-wetenschappers. Geen onderzoeker kan er zich een buil aan vallen, omdat wetenschappers alleen hun eigen wetenschappelijke argumenten accepteren. Hun aanvallen vinden veel bijval in wetenschappelijke kring, maar maken daarbuiten geen enkele indruk. Integendeel, ze bevestigen alleen maar het beeld dat de buitenwereld van de wetenschap heeft.

Er ís ook heel wat mis in de wetenschap zelf en misschien ligt daar wel de oorzaak van het gebrek aan belangstelling bij het publiek. Daar hoor je onderzoekers echter veel minder over. Een criticus uit eigen kring wordt al snel behandeld als een afvallige. Kritiek van buiten wordt al helemaal niet geduld. Iedereen moet bewonderend 'ah' en 'oh' roepen bij het zien van de resultaten van de wetenschap.

Ik heb al heel wat keren gezegd, ook op deze plaats, dat onderzoekers vaak niet eerlijk zijn over de mogelijke resultaten die hun research zal opleveren en ook niet eerlijk over de mogelijke toepassingen van die resultaten. In de strijd om geld voor onderzoek en aandacht van de media worden beloften gedaan die werkelijk alle perken te buiten gaan. Deze optimistische hysterie is de belangrijkste vorm van voorlichting die de maatschappij krijgt over wetenschap.

Ik zal u twee voorbeelden geven die afgelopen week speelden. Een Amerikaans geleerde verklaarde in een hoorzitting voor de Amerikaanse Senaat dat over een jaar iedereen het erover eens zal zijn dat het Mir-ruimtestation meer wetenschappelijke resultaten heeft opgeleverd dan alle resultaten bij elkaar uit de gehele geschiedenis van NASA. Dat wil zeggen: inclusief de resultaten van shuttle en Skylab. De hysterie over leven op Mars kwam niet voor niets uit de koker van de onderzoekers van NASA.

Op de BBC-Worldservice werd vorige week een radioprogramma gepresenteerd over 'nano-technologie', een van de Grote Beloften die de wetenschappers ons in deze tijd voorhouden. (Nano komt uit het Grieks en betekent: klein). Apparaatjes, zoals chips, worden kleiner en kleiner. De aanhangers van nano-technologie geloven dat de grens van het kleiner maken nog lang niet in zicht is.

Ik heb een half uur lang science fiction moeten aanhoren, onder het mom van wetenschap en zonder enige vorm van kritiek. Alle termen kregen het voorvoegsel 'nano'. Wetenschappers zouden in de nabije toekomst elk denkbaar materiaal, pardon nano-materiaal, kunnen maken, doordat ze de atomen één voor één op hun plaats zouden kunnen zetten.

Veel van de opgefokte beloften gedaan in het recente verleden, blijken op geen stukken na uit te komen. Met de beloofde genezing van een aantal ziekten bijvoorbeeld schijnt het niet erg te vlotten. Het zou wel eens zo kunnen zijn dat de teleurstelling over de niet ingevulde beloften het grote publiek weghoudt bij de wetenschap.

Dit is in ieder geval de mening van Richard Lewontin. In The New York Review of Books van 9 januari maakt deze hoogleraar van Harvard in een briljant opstel korte metten met de ideeën van Sagan. De wetenschappers hebben het volgens hem aan zichzelf te wijten dat er zoveel belangstelling is voor pseudo-wetenschap.

Voor minder dan tien gulden kunt u bij De Slegte het boekje De DNA-doctrine, biologie als ideologie (Bert Bakker) van deze Lewontin kopen. De Grote Belofte die het DNA-onderzoek inhoudt voor onze gezondheid, wordt in dit onderhoudende werkje zeer kritisch behandeld. Dat soort kost is werkelijk een verademing. Als u nog op vakantie moet, beslist een aanrader.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden