INTERVIEW

Begrip voor/van pedofilie

beschouwing in het brein van een pedo

Wat maakt een pedofiel een pedofiel? Klinisch psycholoog James Cantor, die als een van de weinigen onderzoek doet naar het maatschappelijk zo gevoelige onderwerp, weet na vele MRI-scans precies waar in het brein deze seksuele voorkeur wordt bepaald.

Beeld Antonia Hrastar

Toen Hans een jaar of 12 was, ontdekte hij dat hij niet alleen meisjes van 12 leuk vond, maar ook meisjes van 8. Hoe veel ouder Hans sindsdien ook werd, die leeftijdscategorie bleef zijn bijzondere aandacht houden.

Niet dat vrouwen van zijn eigen leeftijd hem niets deden. Maar steeds waren er weer die kinderen van tussen de 8 en 12. 'En alleen meisjes. Het uiterlijk speelde eigenlijk niet zo'n grote rol', mailt Hans, nu 58 jaar oud en onder behandeling bij een psychiatrische instelling. Zijn behandeling moet terugval voorkomen. Samen met zijn psychotherapeut, die het contact voor dit interview heeft gelegd, heeft Hans een reeks persoonlijke doelstellingen afgesproken, zoals een klein sociaal netwerk opbouwen en geen contact met minderjarigen hebben. Dat moet hem voorbereiden op een terugkeer in de samenleving. Daarnaast krijgt hij libidoremmende medicijnen om het risico op recidive verder te minimaliseren.

Er is weinig waarop zo'n groot maatschappelijk taboe rust als op pedofilie. Het bericht dat er een pedofiel in de wijk woont, is genoeg voor flinke onrust. De meest uiteenlopende groepen vormen dan plots een gesloten front: van bezorgde moeders tot leden van motorbendes.

De wetenschap worstelt al tijden met de vraag of mensen als pedofiel worden geboren, of dat zij pedofiele gevoelens ontwikkelen door bijvoorbeeld een slechte jeugd. De Amerikaanse klinisch psycholoog James Cantor (49) houdt zich als een van de weinigen met dat onderwerp bezig. Hij is verbonden aan de universiteit van Toronto en doet al ruim tien jaar hersenonderzoek bij pedofielen. Het doel: achterhalen wat een pedofiel maakt wie hij is.

'Ik volg het bewijs dat ik tegenkom', zegt Cantor. 'Pedofilie is aangeboren.' Hij is kort in Nederland om een lezing te geven voor de Nederlandse tak van de Association for the Treatment of Sexual Abusers (ATSA), de vereniging die zich inzet voor de preventie van zedendelicten. Cantor is een bevlogen spreker. Wanneer hij over ontwikkelingen in het brein praat, legt hij met chirurgische precisie zijn vinger precies daar op zijn schedel waaronder het proces dat hij beschrijft zich afspeelt.

Beeld Jolijn Snijders

Kenmerken

Al vroeg in zijn onderzoek ontdekte hij een aantal kenmerken die veel pedofielen delen. Zo bleken zij ongeveer 2 centimeter korter dan het gemiddelde. Ook was 30 procent van hen linkshandig, wat voor de rest van de bevolking slechts 8 à 9 procent is. Bovendien hadden de pedofielen een lagere IQ-score. Een smoking gun is het niet, zegt Cantor, want een direct verband tussen deze kenmerken en aangeboren pedofilie is niet te leggen. 'Maar het suggereert wel dat het brein van een pedofiel anders is dan dat van anderen.'

Afhankelijk van de definitie heeft 0,5 tot 1 procent van de mannen een sterke voorkeur voor kinderen (bij sommige definities gaat dit richting de 5 procent). In Nederland zouden dan zo'n 60 duizend pedofiele mannen rondlopen; over vrouwelijke pedofielen is nauwelijks iets bekend. Dat wil niet zeggen dat al die duizenden mannen ook kindermisbruikers zijn, zegt Cantor. 'Het is belangrijk dat we mensen met een seksuele voorkeur voor kinderen niet verwarren met kindermisbruikers. Het grootste deel van de mannen met pedofiele neigingen handelt daar niet naar.'

Hans ontdekte al vroeg dat hij een voorkeur had voor kinderen die net iets jonger waren dan hijzelf. Als minderjarige werd Hans daar al eens voor opgenomen. In de jaren zeventig en tachtig, toen hij volwassen was, volgden meer behandelingen. 'Vanaf mijn 14de ben ik regelmatig in aanraking gekomen met justitie wegens het plegen van ontucht met minderjarigen.'

Het contact met zijn slachtoffertjes begon vaak vrij onschuldig. 'Het draaide niet primair om seks', zegt hij. 'Maar op den duur kwam het wel om de hoek kijken. We speelden onschuldige spelletjes en gingen steeds een stapje verder. Hoe verder we daarbij konden gaan, hoe groter de opwinding.'

Goed gevoel

Pedofielen zien wat ze willen zien, zegt Cantor. 'Ze denken dat anderen dat niet snappen en houden zichzelf voor de gek door te zeggen dat het in orde is.' Beter inzicht in de motivaties van een pedofiel zou preventie makkelijker maken. 'Mensen denken dat alle pedofielen roofdieren zijn die kind na kind willen verslinden', zegt de onderzoeker. 'Maar de meeste pedofielen voelen zich gewoon goed als ze bij kinderen zijn. Ze kunnen zich niet voorstellen dat zo'n goed gevoel iemand schade kan toebrengen. We zijn gewend om over pedofielen te denken als het kwaad, terwijl de samenleving ze zou moeten helpen om te voorkomen dat ze de fout in gaan.'

Om te weten wat er in het hoofd van pedofielen omgaat, ging Cantor rond de eeuwwisseling op zoek naar proefpersonen. Bij klinieken waar veroordeelde pedofielen onder behandeling stonden vond hij er tientallen bereid plaats te nemen in een MRI-scanner.

Aanvankelijk onderzochten Cantor en zijn medeonderzoekers alleen de buitenste regionen van het brein, waar de meeste hersenactiviteit plaatsvindt en waar bijvoorbeeld zelfcontrole of seksuele reacties ontstaan. Ze vonden er niets bijzonders.

Ze besloten dieper in het brein te graven. In de regionen van de hersenen die bestaan uit de kabels die de verschillende delen van de hersenen met elkaar verbinden. Het leek erop dat vooral de manier waarop delen van het brein samenwerken kan verklaren waarom iemand zich seksueel voelt aangetrokken tot een kind.

Die vondst kwam onverwachts, maar vond snel navolging: niet veel later zouden onderzoekers andere psychische aandoeningen, zoals schizofrenie, eveneens toeschrijven aan afwijkingen in de bedrading van de hersenen. Toch kon het nog niet verklaren waarom pedofielen juist van kinderen opgewonden raken.

De doorbraak kwam in het zwembad, zegt Cantor. 'Toen mijn brein even niks anders te doen had dan baantjes trekken.' Zijn theorie was dat de draden in het brein elkaar moesten kruisen, terwijl deze normaal gesproken langs elkaar lopen.

Beeld ANP

Verkeerd verbonden

Dat werkt als volgt. De meeste mensen vertonen bepaalde natuurlijke reacties op het zien van een kind. Je gaat anders praten, je anders gedragen. Vergelijkbare mechanismen treden in werking zodra je iemand ziet waartoe je je aangetrokken voelt. Een man gaat bijvoorbeeld wat zwaarder praten en breder staan, een vrouw raakt haar haren aan. Cantor: 'Ik denk dat er bij pedofielen een verkeerde verbinding optreedt als ze een kind zien. Alsof de verzorgende reactie en het seksuele instinct verkeerd verbonden zijn.' Die theorie is voorlopig nog niet weerlegd.

Biologische verklaringen voor seksuele voorkeuren, om het even welke, waren lange tijd not done. Het tij begon in de vroege jaren negentig te keren toen uit hersenonderzoek bleek dat homoseksualiteit weleens aangeboren kon zijn. 'Het heeft tien tot twintig jaar geduurd voordat iedereen accepteerde dat homoseksualiteit aangeboren is', zegt Cantor, die zelf openlijk voor zijn homoseksualiteit uitkomt.

Tegen de tijd dat hij begon met zijn hersenonderzoek bij pedofielen waren mensen dus wel gewend aan de gedachte dat seksualiteit een oorsprong heeft in het brein. Het onderzoek van Cantor is dus van grote waarde, juist omdat pedofilie zo'n precair onderwerp is, vindt Janniko Georgiadis, die aan het Universitair Medisch Centrum Groningen onderzoek doet naar de manier waarop seksueel verlangen in de hersenen werkt.

Is pedofilie meetbaar?

Heeft de therapie gewerkt? Om daar achter te komen wordt soms een meting van de bloedstroom in de geslachtsdelen gedaan met behulp van een zogenoemde penisvolumemeter. De man krijgt een ringetje om de penis die meet wat er verandert als hij stimulerende beelden te zien krijgt. Zo werd in Duitsland een paar jaar geleden een test uitgevoerd onder een (vrij kleine) groep van 43 pedofiele mannen die onder behandeling stonden. Zij kregen pornografische beelden te zien van naakte kinderen en volwassenen. Bij de helft van hen veranderde de reactie: werden zij aanvankelijk opgewonden van kinderen, een half jaar later waren het volwassenen.

Een andere methode om het effect van een behandeling te meten is een hersenscan. Onderzoekers laten dan twee groepen plaatsnemen in een MRI-scan: pedofielen en niet-pedofielen om de uitkomsten mee te vergelijken. Beide groepen krijgen vervolgens prikkelende afbeeldingen te zien van naakte volwassenen en kinderen. Door de hersenactiviteit te meten, is te zien wat deze beelden met mensen doen.

De penisvolumemeter wordt in de Verenigde Staten geregeld gebruikt bij pedofielen die in behandeling zijn. 'Maar in Nederland geloven we er niet zo in', zegt Jules Mulder van psychiatrische instelling De Waag. 'We weten dat je weinig verandert aan het feit dat iemand op kinderen valt, dus moet je mensen leren ermee om te gaan.'

Tijdens driemaandelijkse evaluaties wordt de voortgang geëvalueerd (heeft iemand meer sociale contacten, is hij van de drank af?). Bij goede resultaten krijgt de patiënt meer vrijheden, zoals begeleid of onbegeleid verlof, of een woning buiten de kliniek.

Georgiadis praat voorzichtig, wil voorkomen dat zijn antwoorden verkeerd geïnterpreteerd worden. 'Als je onderzoeksdata de heersende normen en waarden tegenspreken, heb je een probleem', zegt hij. 'Zo is er bijvoorbeeld een onderzoek geweest dat concludeerde dat er geen duidelijke relatie is tussen het ondergaan van kindermisbruik en het ontwikkelen van psychische klachten als volwassene. Daarover ontstond veel ophef.'

Toch wil Georgiadis niet zeggen dat Cantors resultaten alle open vragen over pedofilie beantwoorden. 'Veel mensen zullen zich er wel in kunnen vinden dat de aanleg voor pedofilie in de hersenen ligt en dus een biologische oorsprong heeft. Daarna wordt het echter een kip-of-eidiscussie: is pedofilie al aanwijsbaar aanwezig in de baarmoeder of wordt het toch pas echt ontwikkeld in de omgeving waarin iemand leeft? We hebben geen idee.'

Straffen

Hoe dan ook, de gedachte dat een pedofiel als zodanig wordt geboren, heeft implicaties. Pedofilie wordt als immoreel beschouwd en op kindermisbruik staan zware straffen. Begin vorig jaar nam de Eerste Kamer nog een nieuwe richtlijn van de Europese Unie aan die de straffen op kindermisbruik aanscherpt (alleen de PVV stemde tegen omdat het voorstel uit Brussel kwam). Hoe houdbaar zijn gevangenisstraffen en gedwongen opnamen als blijkt dat iemand lijdt aan een aangeboren seksuele voorkeur?

'De meeste mensen willen daar helemaal niet over nadenken', zegt Cantor. 'Ze denken meteen aan straffen, omdat dat zou afschrikken.' Mensen zouden volgens hem beter op de hoogte moeten zijn van de motivaties van een pedofiel en over de eigenschappen die een pedofiel een pedofiel maken.

Gebrekkige kennis over pedofilie staat echte oplossingen in de weg, zegt ook Georgiadis uit Groningen. 'Eerst moet de mythevorming rond pedofilie weg: we moeten beter begrijpen wat pedofilie precies is. Pas dan kunnen we er echt iets aan gaan doen.'

De samenleving is zover nog niet, weet Hans, de pedofiel die in behandeling is na meerdere keren te zijn veroordeeld voor kindermisbruik. Hij verloor het contact met zijn hele familie. 'Ze willen absoluut niets van me weten, zelfs mijn zoon niet.' Een zus bleef hem wel altijd steunen. Daarnaast is hij vrijwilliger bij het Leger des Heils, zodat hij een beetje onder de mensen blijft. Hans: 'Mijn contactpersoon daar is zeer tolerant, met hem kan ik hierover wel praten.

Cantor herkent het isolement van Hans uit de verhalen van de pedofielen met wie hij werkte. 'Deze mensen zijn vreselijk eenzaam, ze kunnen nergens terecht. De meeste pedofielen die ik ontmoet, zeggen dat ze de pil die hen pedofiel-af kan maken zonder aarzeling zouden slikken.'

Het is de vraag of het onderzoek van Cantor zal leiden tot zo'n pil. Wel zinspeelt hij erop dat pedofilie in de toekomst misschien voorkomen kan worden.

'Als het ons lukt om pedofilie al tijdens de zwangerschap op te sporen, dan kunnen we daar misschien ingrijpen en zo het risico op pedofilie verkleinen. Bijvoorbeeld door de moeder vitamines te laten slikken, of stress te voorkomen. Mogelijk leidt een combinatie van risicofactoren tot een hele reeks problemen waarvan pedofilie er een is.'

Geestelijke gezondheidzorg 

Doorredenerend vermoedt Cantor dat pedofilie op den duur een onderwerp van de geestelijke gezondheidszorg wordt. 'Vergelijk het met schizofrenie. We voelen een zekere sympathie voor daklozen. Zelfs als we iemand half naakt en schreeuwend over straat zien rennen, is er diep van binnen het besef dat die persoon er niet om heeft gevraagd zo te zijn, maar dat er iets mis is met zijn brein. Weliswaar heeft een pedofiel ze allemaal op een rijtje, maar ook hij heeft er niet om gevraagd te vallen op de mensen waarop hij valt. Die persoon wil geen gevaar zijn. En dat is een reden om hem te helpen.'

Eer het zover is, is er volgens Cantor nog veel onderzoek nodig. En het geld dat daar voor beschikbaar is, valt in het niet vergeleken bij de bedragen die omgaan in het opsluiten van pedofielen. Wetenschappelijke kennis over het onderwerp kan daarom niet alleen toekomstige slachtoffers voorkomen, het is ook een stuk kostenefficiënter, zegt Cantor. 'In de Verenigde Staten zijn ze bijna 200 duizend dollar per opgesloten pedofiel per jaar kwijt. Dat is even duur als mijn hele onderzoek.'

Hoe behandel je een pedofiel?

Een pedofiel die onder behandeling staat krijgt zogenoemde cognitieve gedragstherapie, individueel of in een groep. Omdat pedofilie zich voor een groot deel in de hersenen afspeelt, is het doel van die therapie het gedrag te veranderen, zegt Jules Mulder, psychotherapeut bij de forensische zorginstelling De Waag.

Aan het begin van de therapie brengen de behandelaar en de patiënt samen het risico op terugval in kaart: heeft de behandelde een antisociale instelling, is hij hyperseksueel of leeft hij in een sociaal isolement? Het voornaamste deel van de behandeling bestaat uit gesprekstherapie en het doen van oefeningen om ander gedrag te leren. Veel mensen beginnen hun behandeling bijvoorbeeld met het idee dat de maatschappij bekrompen is en dat ze slechts het slachtoffer zijn geworden van een heksenjacht. Aan de behandelaar de taak om door te vragen: is het wel normaal? Wat betekent misbruik voor een kind? 'Ze moeten een andere manier van denken over hun eigen gedrag ontwikkelen', zegt Mulder. Daarnaast krijgen ze soms libidoremmende middelen om hun seksuele impulsen te onderdrukken.

Zonder behandeling valt ongeveer 20 procent van de veroordeelde pedofielen in herhaling. Na cognitieve gedragstherapie is dat 10 procent. 'Het is tot op heden de beste therapie met de laagste kans op recidive', zegt Mulder.

Toch is niet iedereen het erover eens dat praattherapie werkt. In het British Medical Journal betoogde een expert deze week dat behandelde zedendelinquenten bij hun terugkeer in de maatschappij nog altijd een groot risico vormen. De Britse programma's zouden volgens hem onvoldoende op wetenschappelijk bewijs gestoeld zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.