Hydrologie Watertekort Veluwe

Begin van de zomer en er is al een gebrek aan water op het veen op de Veluwe: wat is er te doen tegen de droogte?

Kootwijkerveen op de Veluwe. De problemen hier zijn kenmerkend voor alle hoogveengebieden in Nederland. Beeld Marcel van den Bergh

De zomer is net begonnen en de hoogveengebieden snakken naar water. Nog zo’n zomer als die van vorig jaar kan het veen niet aan. Wat is er tegen de droogte te doen?

We hadden natte voeten moeten hebben. Normaal loop je hier met laarzen, maar die zijn nu niet nodig. De sneakers blijven droog. Rob van Dongen, hydroloog van Staatsbosbeheer, pakt een stuk veen. Het verpulvert in zijn handen. ‘Kurkdroog en de zomer is nog maar net begonnen.’

Het Kootwijkerveen snakt naar water. De gevolgen van de langdurige droogte van vorige zomer zijn nog steeds zichtbaar in dit karakteristieke hoogveengebied op de Veluwe. Droge grond die nat en zompig zou moeten zijn, lage waterstand in de vennen. De regen die de afgelopen winter viel was niet voldoende om het watertekort aan te vullen. Nog een droge zomer zou het kwetsbare ecosysteem van Kootwijkerveen, dat vorig jaar al zwaar te lijden had, verder aantasten.

Terwijl het westelijk deel van Nederland na een winter met een normale hoeveelheid neerslag weer genoeg water heeft, blijven de hoger gelegen zandgronden in het oosten van het land kampen met tekorten. In het westen hebben de Rijn en de Maas voldoende water aangevoerd en is het niveau van het grondwater normaal. In het oosten daarentegen blijft het grondwaterpeil op veel plaatsen decimeters onder het gewenste niveau. Daar viel dit voorjaar ook veel minder regen dan in het westen. Natuurgebieden op de Veluwe, in Twente, de Achterhoek en in Noord-Brabant en Limburg lijden nog steeds onder een gebrek aan water. Met grote gevolgen voor de planten en dieren die het vorig jaar ook al zwaar te verduren hadden.

Weg is weg

‘We beginnen dit seizoen met een behoorlijke achterstand’, zegt Van Dongen tijdens een zonnige wandeling over het Kootwijkerveen. ‘Aan het eind van de vorige zomer hadden we een neerslagtekort – het verschil tussen de hoeveelheid neerslag en de hoeveelheid water die verdampt – van 300 millimeter. Dat maken we dit jaar niet meer goed.’ Hij wijst op de randen langs de vennen van het Kootwijkerveen, waaraan te zien is dat het water zo’n halve meter lager staat dan normaal. Donkere veenlagen die onder water zouden moeten staan, liggen droog. Dat is funest voor het veen, dat bestaat uit plantenresten. Als er zuurstof bij komt, rot het weg en wordt de bodemlaag overwoekerd door planten die de typische veenvegetatie verdringen. Dan is het veen voorgoed verdwenen.

Vlindersoorten die gedijen in natte gebieden zijn al sterk in aantal achteruitgegaan. Beeld Marcel van den Bergh
Nederland, Kootwijkerveen Veengebied op de Veluwe verdroogt. Beeld Marcel van den Bergh

Zeldzame planten die thuishoren in dit veengebied dreigen het af te leggen tegen soorten die het beter doen op een droge ondergrond, zegt boswachter Rick de Ruiter. Het veenmos, de beenbreek, de klokjesgentiaan en de kleine veenbes worden bij droogte verdreven door pijpenstro, pitrus en berkenbomen. Vlinder- en libellensoorten die gedijen in natte gebieden zijn al sterk in aantal achteruitgegaan. De Ruiter ziet minder maanwaterjuffers, witsnuitlibellen en heideblauwtjes. De voortplanting van de heikikker kwam in het gedrang doordat zijn eitjes droog kwamen te liggen. De Ruiter: ‘Kleinere soorten die afhankelijk zijn van dit soort vochtige milieus verdwijnen. Het Kootwijkerveen en alle andere Nederlandse veengebieden zijn zo geïsoleerd dat een soort die daar uitsterft niet meer terugkomt. Weg is weg.’

De problemen waarmee het Kootwijkerveen sinds vorig jaar kampt zijn kenmerkend voor alle hoogveengebieden in Nederland. Hoogveen, dat boven de grondwaterspiegel ligt, is afhankelijk van regenwater en daardoor extra kwetsbaar in tijden van droogte. Laagveen wordt gevormd onder de grondwaterspiegel en kan makkelijker van water worden voorzien. Nederland is zuinig op zijn veengebieden – ze zijn zeldzaam in Europa. De Europese Unie heeft Nederland verplicht zijn hoogveen te beschermen.

Barometer

Niet alleen natuurbeschermers, ook boeren kijken weer angstig naar de barometer. In verscheidene provincies geldt al een verbod op het beregenen van akkers en grasvelden met grondwater of oppervlaktewater. Toch luidt woordvoerder Esther de Snoo van belangenorganisatie LTO Nederland nog niet de noodklok. ‘Boeren hebben liever iets te droog weer dan te nat. Dan hebben ze minder last van schimmels in hun gewassen.’ Maar de regen moet niet te lang uitblijven. Als er onvoldoende neerslag valt en akkers mogen niet besproeid worden, kan dat desastreus uitpakken voor alle gewassen: groenten, aardappelen, maïs.

De Snoo maakt zich niet alleen zorgen over de hoge zandgronden in het oosten van het land, maar ook over Zeeland. Daar is de beschikbaarheid van voldoende zoet water een reden tot zorg. Het grondwater wordt brak en kan daardoor niet worden gebruikt om gewassen te beregenen. ‘Dat speelde boeren vorige zomer ook al parten. Toen hebben ze 40 tot 60 procent minder kunnen oogsten.’

Beeld de Volkskrant infographics

Dubbel probleem

‘We hebben een dubbel probleem’, zegt klimatoloog Rob Sluijter van het KNMI. ‘Het oostelijk deel van het land heeft in het voorjaar veel minder neerslag gehad dan het westen. De hogere zandgronden hebben zich nog niet hersteld van de droogte van vorig jaar. Dus er komt een probleem boven op een probleem dat nog niet was verholpen.’

In sommige droge delen in het oosten van het land is het neerslagtekort opgelopen tot 200 millimeter. Dat is volgens Sluijter vergelijkbaar met de tekorten die zich daar vorig jaar aftekenden rond deze tijd van het jaar. ‘Oost-Nederland heeft de pech gehad dat de voorjaarsbuien daar niet actief zijn geworden. In het westen was het gewoon drijfnat. De Bilt had een van de natste juni-maanden van de afgelopen eeuw.’

Aan een voorspelling voor de rest van de zomer waagt Sluijter zich niet. Verder dan twee weken wil hij niet vooruitkijken. ‘Voor de komende vijftien dagen zie ik een behoorlijk opgaande lijn in het neerslagtekort. Voorlopig verwachten we gematigd zomerweer met weinig neerslag.’ Het landelijk gemiddelde neerslagtekort liep deze week op tot 119 millimeter. De komende twee weken zal dat naar verwachting oplopen tot 146 millimeter – hoger dan normaal, maar gunstiger dan vorig jaar.

Herstel van de grondwaterstanden in de hooggelegen gebieden zal minstens tot na de komende winter duren, voorspelt Dimmie Hendriks van onderzoeksinstituut Deltares. ‘We hebben prognoses gemaakt voor de grondwatervoorraad onder verschillende scenario’s: droog, gemiddeld en nat. Dan zie je dat bij de hoge zandgronden de grondwaterstanden laag blijven, ook bij het natte scenario. Als er een droge zomer komt, worden de hooggelegen gebieden extra droog.’

Hoeveel droogte kan Nederland nog hebben? Hendriks: ‘Vorig jaar zagen we dat de droogte een behoorlijke impact had op de natuur: veel schade aan vegetatie en fauna. Ik kan me voorstellen dat dit weer gebeurt als het opnieuw droog blijft. Vorig jaar was er een combinatie van neerslagtekort, lage grondwaterstanden en lage waterstanden in de Rijn en Maas. Lage grondwaterstanden en een neerslagtekort hebben we al in het oosten en zuiden van het land. Als ook de rivierafvoeren erg laag zouden worden, breidt het droogteprobleem zich uit naar andere delen van Nederland.’

- Beeld de Volkskrant infographics

Eerlijk verdelen

Hoe kunnen we ons wapenen tegen de gevolgen van droogte? Aan de grondwaterstanden in hoge zandgronden valt weinig te doen, zegt waterexpert Harold van Waveren van Rijkswaterstaat. ‘Je kunt er geen extra rivierwater naartoe brengen. Je kunt alleen het beschikbare regenwater zo veel mogelijk vasthouden en zo eerlijk mogelijk verdelen. Boeren en natuurbeheerders doen dat al door samen met de waterschappen kleine stuwen te maken in sloten en greppels en door afvoeren dicht te stoppen. Kleine maatregelen om elke druppel optimaal te benutten.’

Voor investeringen in grootschalige infrastructurele maatregelen om water langer vast te houden ziet Van Waveren nog geen aanleiding. Afgaand op klimaatscenario’s van het KNMI is moeilijk te bepalen of de Nederlandse zomers droger zullen worden of niet. Van Waveren: ‘Op basis daarvan kun je niet zeggen: we gaan zwaar investeren. We proberen het maximale te halen uit de huidige infrastructuur. Daarmee kun je al een groot deel van de schade voorkomen.’

LTO Nederland overlegt met Rijkswaterstaat en de waterschappen om zo veel mogelijk water uit de grote rivieren het land in te laten stromen en het daar zo lang mogelijk vast te houden. De Snoo: ‘Sinds de watersnoodramp van 1952 is ons systeem erop gericht geweest om water zo snel mogelijk af te voeren, nu kijken we hoe we het langer kunnen vasthouden. Dat vereist een andere manier van denken.’

Nederland laat het water nog steeds veel te snel weglopen, stelt hydroloog Van Dongen. ‘De Nederlandse waterhuishouding is ingesteld op snelle afvoer van water om overstromingen te voorkomen, ook al komen die hoogst zelden voor. Daardoor zijn de grondwaterstanden op de hogere zandgronden in de zomer gemiddeld een halve meter lager geworden. In West-Nederland gebruiken we 90 procent van het zoete rivierwater om verzilting tegen te gaan. Het is de vraag hoe houdbaar de inrichting van ons watersysteem op de lange termijn is.’

Droogte door klimaatverandering?

Was de droogte in de zomer van 2018 een gevolg van klimaatverandering? Nee, zegt Rob Sluijter van het KNMI. In die exceptionele zomer zorgde een hogedrukgebied dat zich vastberaden boven Zuid-Scandinavië had genesteld ervoor dat de temperaturen hoog opliepen en het droog bleef. De afgelopen honderd jaar was er geen toename te zien van dit weerpatroon. In die periode is er ook geen trend waarneembaar die wijst op minder zomerse regen in Nederland. Sluijter: ‘De droogte van vorig jaar was toeval. Zoals je soms ook met een dobbelsteen zes keer achter elkaar zes kunt gooien.’

Zomers die zo droog zijn als die van vorig jaar komen volgens het KNMI slechts eens in de dertig jaar voor. Sinds het begin van de 20ste eeuw waren er maar twee drogere zomers: die van 1976 en 1921. In 1976 liep het landelijke neerslagtekort op tot ruim 363 millimeter.

Het KNMI sluit niet uit dat er minder regen gaat vallen tijdens Nederlandse zomers. In twee van de vier toekomstscenario’s waarop het meteorologisch instituut zich beroept wordt Nederland inderdaad droger. Volgens de andere twee klimaatscenario’s verandert er niets. Zeker is dat Zuid-Europa droger wordt en Noord-Europa natter. Nederland zit daar tussenin – het kan dus beide kanten opgaan.

LEES MEER OVER WATERNIVEAUS IN NEDERLAND, HOE WIJ DAAR MEE OMGAAN, EN DE INVLOEDEN VAN KLIMAATVERANDERING 

Het kabinet trekt 7 miljoen euro uit voor het aanleggen van waterbassins in de zandgronden. Daarin kan extra water achter de hand worden gehouden. 

Water is een luxeartikel. Daar mogen we best wat zuiniger mee omspringen. 

Klimaatverandering maakt het werk van de waterschappen nog belangrijker.

Zit er een limiet aan het aantal mensen dat je kunt kennen? Wat bewijst de uitslag van een schriftelijke test eigenlijk? In onze Grote Vragen Podcast beantwoorden we ‘vragen waar je nooit over na hebt gedacht maar plotseling dolgraag een antwoord op wilt hebben’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden