Begeesterende paradijsvogel met geldingsdrang

Als student reed hij een milieu-onvriendelijke auto. Nu speelt de ex- ruimtevaarder met passie de rol van Nederlandse Al Gore....

Het ging helemaal mis, een paar weken voor het begin van de Australische zonneautorace in 2002. De Delftse wagen had tijdens tests voortdurend lekke banden, de studenten stonden stijf van de stress, de tijd drong.

En toen kwam Wubbo. Met zijn gitaar.

‘Hij kan je geweldig motiveren’, zegt Diederik Kinds, destijds leider van het studententeam. ‘Als je het even niet ziet zitten, kun je altijd bij hem terecht. Hij was ook technisch adviseur, maar zijn grootste waarde lag toch in zijn rol als mental coach.’

Menig student valt voor de ‘ongelooflijke zelfverzekerdheid’ van Wubbo Ockels, weet collega-wetenschapper en vriend Daan Lenstra. De pertinentie waarmee Ockels zijn boodschappen verkondigt mag dan de ergernis wekken van collega’s, veel studenten raken begeesterd. Niet wetenschappelijk genoeg? ‘Zijn projecten geven de faculteit iets om trots op te zijn’, zegt Kinds, lucht- en ruimtevaartstudent.

De ‘klassieke’ wetenschapper onderzoekt, publiceert en heeft ontzag voor de universitaire spelregels. Ockels netwerkt, sleutelt, peutert geld los en publiceert nauwelijks in vakbladen. Lenstra: ‘Er zit iets rebels en provocatiefs in Wubbo en dat spreekt aan.’

Dat de faculteit Luchtvaart- en Ruimtevaarttechniek van de TU Delft populair is, is voor een deel te danken aan hoogleraar Duurzame Technologie Ockels. De TU moet ‘zichtbaar’ en ‘toegankelijk’ zijn, niets stoffigs hebben. Gaat het om de werving van studenten, dan krijgt decaan Lenstra van de faculteit Elektrotechniek, Wiskunde en Informatica wel eens van de rector-magnificus het stekelige vraagje: ‘Zeg Daan, wie is jouw Ockels eigenlijk?’

Maar er is maar één Ockels, weet Lenstra. De Ockels die hij midden jaren zestig aan de Rijksuniversiteit Groningen leerde kennen. Als 18-jarige natuurkundestudent, maar vooral als collega-gitarist tevens sleutelaar aan versterkers van hun studentenbandje Frustration. Van zeer nabij maakte Lenstra vervolgens meerdere transformaties van zijn vriend mee.

De huidige voorvechter van een groene revolutie was destijds lid van het studentencorps en zo ongeveer de eerste Groninger student met een eigen auto. ‘En dan ook nog ‘een zéér milieu-onvriendelijk exemplaar’, zegt Lenstra.

Hij zag Ockels veranderen in een hippie. Lenstra: ‘Ik zie Wubbo nog steeds in die lange, donkere legerjas die hij als student droeg. Dat gaf hem, in combinatie met zijn gestalte en uitstraling, zo’n aureool van onaantastbaarheid. Als Wubbo langs liep, stapten mensen spontaan van hun fiets omdat ze dachten dat ze iets moesten verantwoorden.’

God, wat hebben ze gelachen. Maar niet altijd. Zo vanaf 1986, kort na Ockels’ ruimtevlucht met de space shuttle Challenger, begon Lenstra zich zorgen te maken. ‘Wubbo kreeg iets zweverigs en tegelijkertijd iets roekeloos over zich.’

Nee, nee, we hoeven het niet wéér te hebben over die (bijna-) vliegtuigongelukken van hobby-piloot Ockels. Maar we wisten toch wel dat héél veel mensen die letterlijk los zijn geweest van de aarde daarna vaak ‘los’ raken? Lenstra: ‘Als je de aarde in de verte hebt gezien als die prachtige, blauwe bol, dan gebeurt er wat met je.’

Met Nederlands bekendste ruimtevaarder gebeurt altijd wel wat. Ockels is nogal een doener. Met zendings- en geldingsdrang. Als ondertekenaar van het manifest Verander het Klimaat verkondigde hij onlangs de duurzaamheidsboodschap in de Volkskrant en bij Pauw en Witteman. Vervolgens dook zijn naam weer op toen collega-hoogleraar René de Borst zijn vertrek uit Delft mede toeschreef aan een teveel aan aandacht van de TU voor publiciteitsgevoelige projecten (Superbus, laddermolen, zonneauto) van Ockels.

‘Tsja’, denkt Ockels dan. Tsja. ‘Ik ben geen klassieke wetenschapper. Wetenschap is weinig sociaal. Ik laat liever zien dat we dingen kunnen veranderen.’

Het technische komt van vader (afgestudeerd aan de TU Delft; werd landmeter), het uitleggerige van moeder (studeerde af in pedagogiek). Wubbo Ockels werd in 1946 in Almelo geboren, sleet zijn jeugd in Den Briel en verhuisde vanwege vaders werk naar Groningen. Al vroeger kwam het ‘uitvinderachtige’ van Wubbo vaak tot uiting, herinnert zus Marjet zich.

‘Hij was altijd in de weer met het uit elkaar halen van apparaten. Klokken en zo. De belangstelling voor vliegeren was er ook al vroeg. Dingen moesten beter kunnen, dat was eigenlijk zijn parool. ’

Na zijn promotie in Groningen (1978) solliciteerde Ockels met succes naar de functie van ruimtevaarder. Daan Lenstra las de advertentie in een vakblad en wilde zijn vriend erop wijzen. Die had de brief de deur al uit. Lenstra: ‘Een beetje prutsen aan apparaatjes in een ruimteschip, je had geen idee wat het voorstelde en toch was volstrekt duidelijk dat Wubbo zou worden uitverkozen.’

Als hij terugdenkt aan die ruimtevlucht ziet Ockels’ toenmalige commandant, Henry ‘Hank’ Hartsfield, een solist voor zich. ‘We werkten met twee ploegen, maar Wubbo had een eigen shift. Hij sliep in een eigen speciale slaapzak op een eigen plek, in de luchtsluis van de shuttle naar het ruimtelab. We botsten vaak tegen hem aan.’

Hartsfield: ‘Hij was altijd dingen aan het uitvinden. Hij hield niet zo van de theoretische kant van het ruimtevaartwerk, de eindeloze herhalingen en checklists.’

De metamorfose van ruimtevaarder naar pleitbezorger van duurzame technologie nam bij Ockels jaren in beslag. Tevergeefs hengelde hij naar een tweede ruimtevlucht. ‘Daar heeft hij een tijdje mee geworsteld’, zegt Heidi Graf, ten tijde van Ockels ruimtevaartcarrière als woordvoerster van de Europese ruimtevaartorganisatie ESA in Noordwijk nauw betrokken bij vluchten van ‘haar’ astronauten. ‘Zeker toen die tweede vlucht, met de Russen, afketste op hartproblemen.’

In zijn huis in Amsterdam herinnert niets meer aan zijn ruimtevaartperiode, zegt Graf. ‘Hij wil geen astronaut meer zijn, hij is met andere dingen bezig. Die zonnewagen is zijn manier om Al Gore te spelen.’ Zelf stipuleert Ockels dat hij aan zijn periode als ruimtevaarder ‘voorbij is gegaan’. Toen hij in 1992 bij de luchtvaartshow van Le Bourget al die astronauten wéér de hele tijd over hun ruimtereizen hoorde praten, ging de knop om. ‘Ik begreep ineens dat astronaut zijn toch geen roeping is.’

Daan Lenstra denkt dat die eenmalige ruimtereis ‘de kiem heeft gelegd voor Wubbo’s passie voor duurzaamheid’. Want vroeger was dat onzichtbaar. Zoals hij in zijn vriend nooit een klassieke wetenschapper heeft gezien (‘zijn wetenschappelijke reputatie zal hem ook een zorg zijn’), zo heeft hij ook nooit de milieuridder in hem ontdekt. Lachend: ‘Als er nou eentje was die altijd met auto’s bezig was...’

Maar de huidige passie voor schone energie is wel degelijk authentiek, beklemtoont Lenstra. Vier auto’s zijn de deur uit. Ockels benadert milieuvraagstukken vanuit een ‘technische’ invalshoek, gecombineerd met een rotsvast optimisme. Er zijn volgens hem zat mogelijkheden om zonne-energie en windenergie beter te benutten en door verkondiging worden ideeën vanzelf werkelijkheid. Lenstra: ‘Eigenlijk vindt hij het onbegrijpelijk dat het hier boven Delft nog niet vol hangt met die vliegers van hem.’

Ruimtevaarder af, maar de status uit het verleden maakt wel dat Ockels weinig moeite heeft zijn eco-boodschap over het voetlicht te krijgen. Het helpt hem voor te dringen bij ministers, zegt Heidi Graf. ‘Hij is een paradijsvogel. Een kleurrijk figuur die zich graag laat zien en horen.’

Vorige week woensdagavond kwam Ockels met wapperende jaspanden de Rode Hoed binnenhollen waar een klimaatdebat aan de gang was, zegt GroenLinks-Kamerlid Wijnand Duyvendak. Anderhalf uur later dan toegezegd, maar ach. ‘Hij had heel snel het woord en meteen heeft hij een gehoor.’

Zo is het ook met dat manifest Verander het Klimaat gegaan, vertelt Duyvendak. GroenLinks kwam tijdens de verkiezingscampagne bij de TU in Delft langs en beschouwt de hoogleraar als een geestverwant. Toen die partij het manifest opstelde en sympathisanten zocht reageerde Ockels als eerste. Duyvendak: ‘Zo is hij boven aan onze lijst gekomen. En is hij op tv gekomen en als co-auteur in kranten. Ik vind zoiets wel mooi hoor, want hij is echt een prima ambassadeur.’

Dat Ockels enigszins verlaat aantrad bij het klimaatdebat in de Rode Hoed had weer van doen met het feit dat hij die avond burgemeester Geert Dales van Leeuwarden probeerde te inspireren met het beeld dat de Friese hoofdstad koploper op milieugebied kan worden. ‘Wat een ongelooflijk bevlogen man!’, kijkt Dales terug.

En ja, Leeuwarden gaat meteen aan de slag met allerlei innovaties. Vandaag, tijdens de vergadering van het college van B en W, wordt het voorstel besproken over ‘volkomen schoon’ openbaar vervoer. En gaat het over de ambitie om de Superbus van Ockels bij wijze van proef van Leeuwarden naar Heerenveen te laten rijden.

Het is typerend voor Ockels werkwijze. Zijn ergernis wordt gewekt door de stroperigheid van de besluitvorming, zegt zus Marjet. Maar uit rechtstreekse contacten met bestuurders komt Ockels vaak als winnaar tevoorschijn. Zo pompt het rijk miljoenen in de Superbus, kreeg Friesland zijn zonnebootrace, en peuterde Ockels zelfs een provinciale subsidie los voor zijn ecologisch verantwoorde zeilschip Ecolution.

Dat veel van zijn projecten nooit uitgevoerd worden (‘hij is meer iemand van ideeën’, zegt Heidi Graf) en menig wetenschapper er meesmuilend over oordeelt, lijkt Ockels allerminst te deren. ‘Niemand stopt hem’, zegt Graf. ‘Laat er veel gediscussieerd worden’, roept rector magnificus Jacob Fokkema van de TU Delft op. ‘Wat is zinnig en wat onzinnig? De waarheid is wat tussen ons allen groeit en bloeit.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden