Nieuws

Astronomen brengen reusachtig kosmisch ‘spinnenweb’ in kaart (en ontdekken nieuwe mini-sterrenstelsels)

Het is de grootste structuur in het heelal, een duizelingwekkend web van materie dat sterrenstelsels zoals de Melkweg onderling verbindt. In een vers vakartikel beschrijven astronomen hoe ze de draden van dat reusachtige ‘ding’ hebben gezien.

Computersimulatie uit 2016 van een deel van het kosmisch web, gemaakt op basis van waarnemingen. Van links naar rechts meet deze 'draad' zo'n 350 miljoen lichtjaar. Daarmee is hij ruim drieduizendmaal langer dan onze eigen Melkweg. Beeld Hidding, van de Weygaert & Kitaura 2016
Computersimulatie uit 2016 van een deel van het kosmisch web, gemaakt op basis van waarnemingen. Van links naar rechts meet deze 'draad' zo'n 350 miljoen lichtjaar. Daarmee is hij ruim drieduizendmaal langer dan onze eigen Melkweg.Beeld Hidding, van de Weygaert & Kitaura 2016

Wie in het heelal uitzoomt à la Google Maps ontdekt iets bijzonders. Net zoals je blik op onze planeet al scrollend van straten naar steden glijdt, naar landen en continenten, kan dat ook in de kosmos. Tot je, ver voorbij planeten, planetenstelsels, sterrenstelsels en samenballingen van die sterrenstelsels plots op iets bevreemdends stuit. Op de allergrootste schaal blijkt de materie in het heelal er namelijk uit te zien als een chaotisch gesponnen spinnenweb, een sponsachtige structuur die duizelingwekkend grote, gapende leegtes omspant.

Dat zogeheten kosmische web is een ‘ding’ met het formaat van de onmetelijke kosmos zélf, een gevaarte zo ver voorbij het menselijke inlevingsvermogen dat je het nauwelijks nog kunt bevatten. En nu is een internationaal team van astronomen er in geslaagd een stuk van dat kosmische web te zien, zo schrijven ze donderdag in het vakblad Astronomy & Astrophysics.

Beroemde foto

Met Muse, een instrument op de Very Large Telescope in Chili, keken ze verspreid over tientallen nachten in totaal 140 uur naar een op het oog betekenisloos donker plukje aan de hemel. Dezelfde plek waar ruimtetelescoop Hubble in 1995 nog zijn beroemd geworden Hubble Deep Field foto maakte – een afbeelding waarin sterrenstelsels zichtbaar zijn zoals die er zo’n anderhalf miljard jaar na de oerknal uitzagen – toen het heelal slechts een fractie had van zijn huidige leeftijd (13,7 miljard jaar). Later maakte Hubble twee foto’s van hetzelfde gebied, die nog verder in het kosmisch verleden keken.

Op deze foto uit 2004, een opvolger van de oorspronkelijke Hubble Deep Field-foto, duiken zo'n 10.000 sterrenstelsels op. De vaagste rode vlekjes zijn stelsels zoals ze 800 miljoen jaar na de geboorte van het heelal ontstonden. De grotere, heldere stelsels zijn veel jonger: die ontstonden toen het heelal al 13 miljard jaar oud was. Beeld NASA, ESA
Op deze foto uit 2004, een opvolger van de oorspronkelijke Hubble Deep Field-foto, duiken zo'n 10.000 sterrenstelsels op. De vaagste rode vlekjes zijn stelsels zoals ze 800 miljoen jaar na de geboorte van het heelal ontstonden. De grotere, heldere stelsels zijn veel jonger: die ontstonden toen het heelal al 13 miljard jaar oud was.Beeld NASA, ESA

Dat astronomen met Muse nu naar datzelfde stukje kijken, gebeurt overigens niet uit nostalgische overwegingen. ‘Hubble kan scherper kijken dan Muse. Met die beelden erbij konden we meer detail herkennen in al bekende sterrenstelsels’, zegt astronoom Joop Schaye (Universiteit Leiden), co-auteur van het nieuwe onderzoek.

‘Draden’ van het web

Wat Hubble echter níet kon zien was straling van precies de golflengte waarnaar de onderzoekers nu zochten. Straling afkomstig van zo’n twee miljard jaar na de oerknal, destijds ontsnapt aan lang getrokken filamenten, de ‘draden’ van het web, kosmische kabels die dikke clusters verbinden waarin sterrenstelsels zoals onze Melkweg huizen.

‘Een fabuleus, heel knap resultaat’, zegt kosmoloog en kosmisch web-expert Rien van de Weijgaert (Rijksuniversiteit Groningen), die vooral onder de indruk is dat bij dit onderzoek zo ver in het kosmisch verleden is gekeken. ‘Er zijn wel vaker onderzoekers die zeggen dat ze diep in het heelal een deel van het kosmisch web zien, maar dat zijn dan meestal de tentakelachtige uitsteeksels in de buurt van clusters, waar de dichtheid van materie veel groter is’, zegt hij. Die zijn daardoor relatief gemakkelijk te vinden. ‘Maar hier zien ze echt een lang filament dat een afstand van enkele miljoenen lichtjaren overbrugt. Een mooie primeur.’

De astronomen gebruiken de Very Large Telescope in Chili om het jonge kosmische web in kaart te brengen. Beeld ESO/José Francisco Salgado (jos
De astronomen gebruiken de Very Large Telescope in Chili om het jonge kosmische web in kaart te brengen.Beeld ESO/José Francisco Salgado (jos

Verrassing

En dan onthulde het onderzoek ook nog iets nieuws, zegt Schaye. ‘Toen we gingen kijken waar het licht vandaan kwam dat in het web schijnt, kwamen we voor een verrassing te staan.’ Na analyse bleek dat afkomstig van hele kleine sterrenstelsels, een factor tienduizend minder helder dan zelfs de meest lichtzwakke stelsels die Hubble kon zien.

Dat die ministelsels moesten bestaan, had men wel verwacht. ‘Maar niet dat het er zo veel zouden zijn’, zegt hij. ‘Het zijn er tienduizenden malen méér dan de stelsels die wel al kenden. Dat was voor mij de echte klapper van dit onderzoek.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden