ASML onderzoekt 'schone' medische radioscans

Zonder kernafval achter te laten een stof maken die cruciaal is voor bijna alle medische radioscans. Directeur Patrick de Jager van chipmachinefabrikant ASML kreeg een brainwave toen hij keek naar een reportage op tv.

Een patiënt wordt krijgt een radioscan, een techniek die nu nog moeilijk afbreekbaar kernafval oplevert. Beeld Mike Roelofs

Kranten melden dat chipmachinefabrikant ASML binnenkort met een nieuwe superlaser radioactieve stofjes voor ziekenhuizen gaat leveren: bij het bedrijf in Veldhoven kunnen ze er wel om lachen. Zo zit het niet dus. Maar het zal vanavond om zeven uur bij De Wereld Draait Door wel degelijk directeur New Business Patrick de Jager van ASML zijn die live te horen krijgt of hij een van de nieuwe Nationale Iconen wordt. Met een project om zonder kernafval en wapengevaarlijk uranium toch molybdeen-99 te maken, een stof die cruciaal is voor bijna alle medische radioscans.

De Jager was het die een brainwave had in de zomer van 2014, kijkend naar een tv-reportage van Brandpunt over de schaarste aan medische radiofarmaca. Op dat moment herstelde de medische wereld van een grote crisis omdat een aantal belangrijke leveranciers van radioactief molybdeen-99, waaronder de kernreactor in Petten, per ongeluk tegelijk buiten bedrijf waren geraakt.

Een geneeskundige bijna-ramp met wachtende patiënten en klagende artsen en er waren alternatieven, meldde Brandpunt, sommige in de vorm van deeltjesversnellers die het metaal molybdeen zelf konden activeren. In een flits kwam ook een Amerikaans project voorbij waarbij voor dat doel zelfs met lasers werd gewerkt.

Beloftevolle technologie in kinderschoenen

Een zwakke versie van de lasers, realiseerde De Jager zich, die op dat moment bij ASML werden bekeken als een van de opties om nog kleinere schakelingen in halfgeleiders te branden. 'De rest is geschiedenis', zegt directeur innovatie Ronald Schram van NRG in Petten. Daar wordt uit verwerkte splijtstof in de veelbesproken Hoge Flux Reactor nu nog ongeveer eenderde van de wereldproductie van Mo-99 gehaald. In speciale cilinders gaat dat naar ziekenhuizen die het vervalproduct Technetium-99m aftappen en aan injecteerbare eiwitten koppelen voor gebruik in hun SPECT-scanners. Daarmee worden hartspieren en breindoorbloeding bekeken en controles gedaan op uitzaaiingen.

De inval van de tv-kijkende ASML-directeur is een heel eind gekomen, vertelt Schram. ASML zag af van de betreffende vrij-electronlaser, een apparaat van een miljard, en koos voor een andere chiptechnologie. Maar begin vorig jaar begon wel degelijk een consortium van universiteiten en bedrijven met een haalbaarheidsstudie, om te zien of laserproductie van molybdeen-99 technisch en zakelijk haalbaar was. Belangrijk, zegt Schram ook, was dat die productie nauw aansluit bij de bestaande infrastructuur. 'Dat maakt de kans op succes aanzienlijk groter.'

Bij laserproductie van Mo-99 wordt molybdeen-100 beschenen met zeer intens licht van zoveel energie, dat er een neutron uit de kern van sommige atomen wordt weggeslagen. Daardoor verandert de stabiele vorm in een iets lichter radioactief element met een halfwaardetijd van 66 uur dat als bron werkt van het technetium-99m, dat er in het ziekenhuislab met een zoutoplossing is af te spoelen. Kernafval is er niet. Uit de haalbaarheidsstudie, helemaal op papier, komt volgens Schram dat het zin heeft om naar een proefproject te streven. 'Een status als Nationaal Icoon is dan erg behulpzaam', denkt hij.

De techniek, waarschuwt hij tegelijk ook, staat in de kinderschoenen en kan gemakkelijk tien jaar ontwikkeltijd vergen. 'En vermoedelijk langer. De suggestie dat de kernreactor in Petten wel dicht kan, is volkomen prematuur. Er zijn in de literatuur wel tien routes om Mo-99 te maken, maar de reactorproductie is voorlopig de enige bewezen betrouwbare technologie.'

(Tekst gaat verder onder de illustratie)


De toekomst van Petten

Dat neemt niet weg, meldt anti-kernenergiecollectief LAKA, dat het alternatief een nieuw licht werpt op de verwikkelingen rond de kernreactor in Petten. In Petten loopt de huidige kernreactor op zijn einde en er ligt een nieuwe op de tekentafel. Voor deze Pallas-reactor moet commerciële financiering worden gevonden. Onder meer uit de levering van medische radioactieve stoffen als Mo-99.

'Met alternatieven als laserproductie gaat Petten in feite de concurrentie met zichzelf aan', aldus LAKA, dat hoe dan ook tegen een nieuwe reactor in Petten is. 'Daarmee wordt de financiering alleen maar ongewisser.' Onder meer het ministerie van Economische Zaken gaf Petten een garantie om Pallas in elk geval te ontwikkelen.

Ironisch genoeg beslist dat ministerie vandaag ook over de nieuwe Nationale Iconen. NRG-onderzoeker Schram noemt het voorbarig om in dit stadium van Lighthouse een uitspraak over Pallas te doen. De aandacht voor laserproductie van radionucliden is voor NRG hoe dan ook een logische, zegt hij.

'Er wordt gekeken naar een nieuwe positie voor NRG als bestralingsdienstverlener, meer dan alleen reactorbedrijver. Dan is het logisch dat je alle technische ontwikkelingen volgt en onderzoekt.'

De kernreactor in Petten, op dit moment de grootste leverancier van mo-99. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden