Artsen laten ogen zichzelf helen

Werkend hoornvlies kweken uit huidcellen, van staar afkomen zonder plastic lens. Wetenschappers slagen er steeds beter in de weefsels van oogpatiënten zelf het werk te laten doen.

Een oog met staar. Nu is de oplossing nog het plaatsen van een kunstlens, maar het oog kan ook `zichzelf genezen'.Beeld Science Photo Library

Staar verhelpen zonder plastic kunstlens; hoornvlies vervangen zonder te wachten op donorweefsel. Die toekomst is nabij, nu het wetenschappers steeds beter lukt de weefsels van oogpatiënten zelf aan het werk te zetten.

Zo hielpen wetenschappers uit China en de Verenigde Staten twaalf baby's af van aangeboren staar door de ooglens zichzelf te laten repareren. Een ander team, uit Japan, slaagde er intussen in stukjes werkend hoornvlies te kweken uit menselijke huidcellen. 'Visionaire' en 'opwindende studies', aldus de niet bij de studies betrokken Britse hoogleraar oogheelkunde Julie Daniels in een commentaar in Nature, het blad waar beide onderzoeken vandaag verschenen.

Staar oplossen

De nieuwe behandelingen, die overigens nog niet beschikbaar zijn in het ziekenhuis, moeten enkele netelige problemen uit de oogheelkunde oplossen. Neem staar, wereldwijd veruit de belangrijkste oorzaak van blindheid. De aandoening wordt nu nog verholpen door een kunstlens in het oog aan te brengen. Haotian Lin van de Sun Yat-sen Universiteit in Guangzhou en collega's deden het anders: ze maakten een minuscule opening in het lenskapsel, zogen het troebele materiaal weg en wachtten vervolgens tot de lens van binnenuit weer aangroeide.

Handig voor baby's, maar mensen met ouderdomsstaar hebben er minder aan, denkt de Nijmeegse emeritus hoogleraar moleculaire biologie Lettie Lubsen. Het duurde namelijk twee maanden voordat de lens weer was teruggegroeid en acht maanden eer hij op volle dikte was. 'Als je zo lang zonder zicht moet rondlopen, kan ik me voorstellen dat je toch liever voor een stukje plastic kiest', zegt Lubsen. 'Zeker als je op leeftijd bent.' Maar Lin wijst op de voordelen: zo hadden de behandelde baby's nauwelijks last van 'nastaar', een veel voorkomende bijwerking van de huidige staaroperatie.

Minder afstotingsverschijnselen

Wat futuristischer - maar mogelijk revolutionairder - is een andere techniek die onderzoekers van de Universiteit van Osaka in de grondverf zetten. De medici toverden huidcellen met chemische signaaltjes om tot hoornvlies, de doorzichtige buitenlaag van het oog: ideaal voor transplantatie, omdat er zo minder afstotingsverschijnselen zijn te verwachten. De stukjes gekweekt hoornvlies transplanteerden ze vervolgens naar proefdieren, als bewijs van de mogelijkheden.

'Zeer aansprekend' en 'enorm veelbelovend', vindt de Utrechtse hoornvliesspecialist Robert Wisse. Patiënten met de langdurige gevolgen van een chemische verbranding, vuurwerktrauma of chronische ontsteking, zijn nu immers slecht te behandelen, legt hij uit. In ons land vinden jaarlijks ongeveer 1.200 hoornvliestransplantaties plaats, met alle toestanden van dien: donortekorten, hoge kosten, en een reële kans op afstoting of andere complicaties. 'We volgen het werk van deze Japanse groep al tijden', zegt Wisse. 'Het staat natuurlijk nog vele stappen af van toepassing in de kliniek, maar ik zie dit echt als een van de grootste veranderingen die in ons vakgebied op komst is.'

Tegenvallen

Het oog, goed bereikbaar voor chirurgen, is al jaren proeftuin voor allerlei vernieuwende celtechnieken. Zo lopen er diverse patiëntenproeven waarbij men bepaalde vormen van blindheid probeert te genezen met in het lab gekweekte netvliescellen en wisten Britse onderzoekers het netvlies van blinde muizen afgelopen zomer weer lichtgevoelig te krijgen met gentherapie. 'Maar', waarschuwt Lubsen, 'in de praktijk vallen veel van dit soort dingen tegen.'

Er is nog veel onzeker, beaamt Daniels. 'Toch openen dit soort opwindende studies de mogelijkheid van therapeutische manipulatie in het oog, in plaats van therapieën waarbij het alleen maar draait om eenvoudigweg vervangen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden