Arts tot aan de poorten van de hel

Onderzoek naar de lotgevallen van Joodse artsen in de Tweede Wereldoorlog brengt onder meer aan het licht hoe de beroepsgroep zich als geheel afwendde van de 'Nieuwe Orde'.

Foto Collectie Joods Historisch Museum.Beeld Onbekend

Zes jaar lang verdiepte arts en medisch historica Hannah van den Ende (31) zich in het lot van Joodse artsen tijdens de Duitse bezetting. En steeds waren er dagboekfragmenten, getuigenissen of ambtelijke documenten die haar 'naar de keel grepen'.

Wat haar zoal trof? Het feit dat artsen in het doorgangskamp Westerbork experimenteerden met penicilline. Kampcommandant Albert Konrad Gemmeker die een couveuse uit Groningen liet overkomen voor een vroeggeboren jongetje, 'patiënt Michieltje', om hem op de trein naar het oosten te zetten zodra hij het streefgewicht van 6 pond had bereikt. Artsen die als onderduikers hun gevoel van eigenwaarde verloren. Het Joodse duo Johnny & Jones dat verlof kreeg om van Westerbork naar Amsterdam te reizen om voor patiënten van de Joodsche Invalide op te treden (onder andere met het lied Westerbork serenade).

Het zijn de macabere voetnoten bij het grote verhaal van haar proefschrift, Vergeet niet dat je arts bent, dat ze vandaag in Maastricht verdedigt. Daaruit blijkt dat ruim 60 procent van de 534 Joodse artsen de oorlog overleefde, tegen krap 25 procent van het totale Joodse bevolkingsdeel. De overlevingskans van artsen was, stelde Van den Ende vast, ook groter dan van advocaten - die andere elitegroep. 'Werkelijk, arts was het beroep voor de kampen', merkte een van hen naderhand op.

Artsen waren echter ook meer blootgesteld aan de machinaties van het naziregime en aan de gewetensconflicten die daaruit voortvloeiden. Moesten ze doodsbange Joden hulp bij zelfdoding verlenen? Moesten ze Joden letsel toebrengen in de hoop hen daarmee te behoeden voor dwangarbeid? Mochten ze Joden met een niet-Joodse partner steriliseren - een medische handeling die hen van vervolging zou vrijwaren? En mochten zij zich aan hun zorgplicht onttrekken door onder te duiken of suïcide te plegen?

'Medische noodzaak'

De operatiekamer van het toenmalige Nieuw Israëlitisch Ziekenhuis in Amsterdam, met rechts Johnny van Coevorden (1914-1997). Deze chirurg bevrijdde regelmatig Joden uit handen van de nazi's. Zo sneed hij zichzelf in de arm en smeerde het bloed tussen de benen van een jonge vrouw. Vanwege een vermeende miskraam hoefde zij dan niet op transport. Andere trucs: gezonde benen in het gips zetten of een kleine incisie in de onderbuik van een patiënt, zogenaamd vanwege een recente operatie aan de blinde darm.

De Joodse artsen voelden zich kennelijk ook onder de uitzonderlijke omstandigheden van de Duitse bezetting aan de eed van Hippocrates gebonden?

'Sommigen hielden inderdaad tot aan de poorten van de hel vast aan hun plichten als arts. Dan moet je denken aan artsen die met de aan hen toevertrouwde patiënten meereisden naar het oosten. Of aan Jacques Lobstein, de geneesheer-directeur van het psychiatrisch ziekenhuis Apeldoornsche Bosch, die op zijn post bleef toen zijn patiënten in januari 1943 werden weggevoerd. In kamp Westerbork werd hij met sommigen herenigd en zette hij zijn behandelingen voort. Hoever kan je plichtsbetrachting gaan, denk ik dan.'

Hoe verhoudt die plichtsbetrachting zich tot het feit dat relatief veel Joodse artsen de oorlog hebben overleefd?

'Artsen hadden in vergelijking met Joden in andere beroepsgroepen veel connecties, ook in het niet-Joodse deel van de samenleving. Die kwamen in tijden van nood soms goed van pas. En zij beschikten natuurlijk over vaardigheden die ook voor de nazi's van belang konden zijn. De advocaten hielden op nuttig te zijn als ze eenmaal waren geïnterneerd. Maar artsen genoten ook in gevangenschap een uitzonderingspositie. Tot op zekere hoogte, want het vernietigingskamp Sobibor was voor iedereen de eindhalte. Ook voor de artsen.'

Hannah van den Ende, arts en historica.Beeld Julie Blik

Kregen Joodse artsen ook veel hulp van hun niet-Joodse beroepsgenoten?

'Ik was echt getroffen door de omvang van het artsenverzet, in soorten en maten. De beroepsgroep heeft zich en masse van de 'Nieuwe Orde' afgewend, en heeft het vak daarmee voor nazificering behoed. Het Medisch Contact, dat het verzet coördineerde, heeft Joodse artsen echter deelname aan het verzet ontraden om hen voor nog meer moeilijkheden te behoeden. Het wrange gevolg daarvan was een toenemend isolement van Joden binnen de beroepsgroep.'

Heeft u nog kunnen spreken met overlevende Joodse artsen?

'Ik heb nog met zeven artsen gesproken. Een van hen, de 101-jarige Carel Wolff, komt naar de promotieplechtigheid. Omdat ik zo hechtte aan hun inbreng, heb ik ook niet willen wachten met mijn onderzoek: deze bron van oral history zal binnenkort niet meer te benutten zijn. De gesprekken hebben ook een sneeuwbaleffect gehad. Iedereen die ik sprak had nog wel wat namen in het telefoonklappertje van mensen met interessante verhalen of onontgonnen privéarchieven.'

De handelseditie van Vergeet niet dat je arts bent verschijnt medio april. Boom; 492 pag.; 29,90 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden