Architect Naturalis strijdt tegen 'verminking' van zijn ontwerp

Naturalis in Leiden wil uitbreiden, maar de architect van het museum en onderzoeksinstituut strijdt tegen verminking van zijn ontwerp. 'Het is zo liefdeloos.'

Beeld Aurélie Geurts

'Kijk, ze zijn binnen al aan het slopen. Ik denk dat de plafonds er al uit zijn.' Onder de gigantische afbeelding van een Tyrannosaurus rex aan de gevel tuurt architect Fons Verheijen naar binnen bij Naturalis in Leiden. Het natuurhistorisch museum annex onderzoeksinstituut van zijn hand werd opgeleverd in 1998.

Nu strijdt hij tegen 'verminking' van zijn ontwerp. De tentoonstellingsruimte moeten depots worden met pilaren en tussenverdiepingen. 'Het wordt helemaal volgeplempt', zegt de 67-jarige architect over zijn levenswerk. 'Het is liefdeloos, zonder oog voor details.'

Vandaag dient voor de Haagse rechtbank een kort geding tegen Naturalis en aannemer J.P. Van Eesteren. Verheijen eist stopzetting van de inpandige sloop.

Misschien is het al te laat. Tegen het raam staan borden van Beelen Sloopwerken, op de vloer liggen verbogen stukken ijzer. Rond het gebouw staan heimachines. 'Ze mogen natuurlijk bijbouwen. Dat moet! Maar ze mogen mijn gebouw binnen niet verminken. Architectuur is méér dan de buitenkant.'

Verheijen weet zich gesteund door een tussenvonnis in een bodemprocedure die al zich al twee jaar voortsleept. Eind januari oordeelde de rechtbank dat er inderdaad sprake is van 'wezenlijke aantasting' van het oorspronkelijke ontwerp. Een gebouw in zijn geheel slopen, dat mag volgens het Jelles-arrest uit 2004 wel. Een kantoorpand van Naturalis, het door Verheijen ontworpen Darwin House, ging eind 2016 al tegen de vlakte. Maar indien een ontwerp wezenlijk van karakter wordt aangetast, dan speelt het auteursrecht een rol.

'Dit is dus een principiële zaak', aldus Verheijen. 'Als Naturalis gelijk krijgt, dan wordt alle architectuur vogelvrij verklaard.'

Waar begon het conflict? In 2013 deed Naturalis een Europese aanbesteding voor renovatie en nieuwbouw. Die uitbreiding is nodig vanwege de fusie van Naturalis (Leiden), het Zoölogisch Museum (Amsterdam) en het Nationaal Herbarium Nederland (Leiden/Wageningen). De 450 onderzoekers werken straks op één locatie met optimale (lab)faciliteiten en de volledige collectie binnen handbereik.

Die collectie planten, opgezette dieren en mineralen is gegroeid van 12 naar 42 miljoen objecten, dus ook het depot moet groter. Het museum werd in 1998 berekend op 150.000 bezoekers per jaar, maar in 2016 waren dat er 410.000. Met de komst van een spectaculaire publieksattractie voor de T. rex zal het alleen maar drukker worden.

Impressie van het nieuwe Naturalis

'We konden de bezoekers dus letterlijk niet meer kwijt', aldus woordvoerder Josien Schraverus. 'Ook de faciliteiten schoten ernstig te kort. Te weinig wc's, te weinig liften, veel te klein restaurant. In de nauwe doorgangen ontstonden opstoppingen die zelfs gevaarlijk werden. Soms konden we mensen alleen nog gedoseerd toelaten. Kortom, we groeien op alle mogelijke manieren uit ons jasje en er moest snel iets gebeuren.'

Het winnende plan voor de uitbreiding, van het Rotterdamse bureau Neutelings Riedijk, bouwt niet zozeer extra depots en kantoren, maar behelst juist een compleet nieuw museum. Het wil de bestaande tentoonstellingsruimtes omvormen tot depots, kantoren en laboratoria. 'Dat was de grote list om echt iets vernieuwends te kunnen presenteren', zei architect Michiel Riedijk in februari 2015 in de Volkskrant. 'We hebben als het ware een klein stadje gemaakt rond de bestaande, monumentale collectietoren. Er komt een centrale publieke hal die het oude en het nieuwe gedeelte met elkaar verbindt. Een 'trappenberg' is de grote blikvanger.'

Verheijen vindt dat die 'list' niet past in het programma van eisen en is kritisch over dit nieuwe ontwerp. In zijn gebouw verbond hij museum en wetenschappelijk onderzoek met elkaar, zegt hij. 'Ik heb de conservators een ereplaats gegeven. Je kon ze vanuit het museum zien. Nu wordt het een Disneylanden daarvan gescheiden de wetenschap.'

Naturalis-directeur Edwin van Huis, voorheen directeur van het door Neutelings Riedijk ontworpen Instituut voor Beeld en Geluid in Hilversum, was wel meteen enthousiast. Hij verwijt Verheijen er op uit te zijn 'zo zwaar mogelijke schade' toe te willen brengen aan Naturalis, schreef hij 15 februari. 'U weet als architect als geen ander dat dit soort grote projecten met de voorbereidingen, Europese aanbestedingen en noodzakelijke herlocatie van mensen en collectie als een mammoettanker zijn die, als deze eenmaal vaart, niet meer te stoppen is.'

Impressie van het nieuwe Naturalis

Verheijen is niet onder de indruk. 'De kapitein van de mammoettanker vaart zelf tegen de muur aan. Het verbaast me dat hij geen plan B heeft. Ik heb meteen al bezwaar gemaakt.' Volgens de architect heeft juist Naturalis zelf alles gedaan om de rechtsgang te vertragen. 'Ze willen een voldongen feit bereiken, zodat de sloop onomkeerbaar is.' De nieuwbouw kost volgens Verheijen inmiddels geen 20 miljoen euro meer, maar 70 miljoen - cijfers die Naturalis bevestigt noch ontkent.

De architect zegt niet uit te zijn op een schadeclaim, maar op een oplossing die voor iedereen aanvaardbaar is. Verheijen nipt aan zijn koffie in De Stal, een café-restaurant tegenover Naturalis. Tot 2004 woonde Herman hier, 's werelds eerste transgene stier. Twee jonge architecten tekenden voor de herbestemming. Verheijen: 'Ik heb ook ooit deze stal ontworpen en heb ze gefeliciteerd met hun werk.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden