interview Amina Helmi

‘Archeoloog van de sterren’ Amina Helmi krijgt de Spinozapremie, de hoogste wetenschappelijke eer van Nederland

Amina Helmi beschouwt zichzelf als een archeoloog van de sterren. De Argentijnse aan de Groningse universiteit ontrafelt de geschiedenis van de Melkweg en kreeg daarvoor vrijdag de Spinozapremie, de hoogste wetenschappelijke eer van Nederland.

Beeld Erik Smits

Daar zat ze dan, een jaar of 10 oud, met een sinaasappel in de ene hand en een citroen in de ander. Aandachtig draaide ze beide vruchten om elkaar heen, op een manier waarbij één kant van de citroen altijd naar dezelfde kant van de sinaasappel wees. Amina Helmi, dan nog basisschoolleerling, kreeg op school in Argentinië een korte cursus sterrenkunde  mét leuke experimentjes. ‘Dat is me altijd bijgebleven. De sinaasappel deed dienst als de aarde, de citroen als de maan’, herinnert ze zich. Ineens snapte ze waarom we op aarde altijd dezelfde kant van de maan zien. Dat plotselinge inzicht maakte diepe indruk. Het gaf haar een kick, liet haar nooit meer los. ‘Ik snapte ineens met mijn eigen brein iets dat zó ver weg staat. Dat vond ik echt geweldig.’

Nu, jaren later, beschouwt Helmi (49) zichzelf als archeoloog van de sterren, vertelt ze in de zonnige woonkamer van haar huis in Groningen. Ingebed tussen twee werkreizen naar het buitenland – het zijn drukke tijden voor de sterrenkundige – heeft ze even tijd voor een gesprek. De volgende keer dat ze in Nederland is, moet ze naar de Rode Hoed in Amsterdam. Daar werd vrijdag bekendgemaakt dat Helmi de Spinozapremie ontvangt, in de wandelgangen van de wetenschap ook bekend als ‘de Nederlandse Nobelprijs’.

Ze krijgt die erkenning voor onderzoek waarin ze haar pijlen richt op een wat groter doel dan de maan. Helmi’s carrière staat in het teken van de Melkweg, het sterrenstelsel waarin de zon en aarde wonen. ‘Ik ben op zoek naar het verleden’, zegt ze. ‘Waar een archeoloog in de bodem graaft naar aanwijzingen voor de geschiedenis, vind ik ze in de ruimte. Sterren kunnen onthullen waar ze vandaan komen. Door hoe ze bewegen, bijvoorbeeld, of door hun chemische samenstelling. Als je dat in kaart brengt, kun je teruggaan in de tijd. Sterren zijn een soort fossielen.’

Bij haar studie naar die fossielen beschikt Helmi sinds kort over een krachtig, nieuw gereedschap. Met behulp van de Europese Gaia-satelliet stelde zij, samen met een internationaal team collega’s, een nieuwe sterrenkaart op van de Melkweg. Waar astronomen tot voor kort nog hun weg probeerden te vinden met een spreekwoordelijke vergeelde ANWB-kaart uit het dashboardkastje, kijken ze nu naar de Melkweg met een moderne TomTom, waarin de posities en snelheden van miljarden sterren opgeslagen liggen.

Een TomTom van de sterren. Wat moeten we ons precies bij die Gaia-kaart voorstellen?

‘Het is eigenlijk een gigantische tabel met gegevens. Ik zit in de werkgroep die de kwaliteit van die gegevens controleert en in de tabel zet. Die maken we vervolgens voor iedereen toegankelijk. Ik heb natuurlijk het voordeel dat ik de manier waarop de data is binnengekomen goed begrijp. Dus kan ik er sneller mee aan de slag.’

Na de meest recente update van de tabel – DR2 (data release 2), in vakjargon – deed Helmi met haar team direct een aantal spraakmakende ontdekkingen. Zo zag zij hoe de sterren om ons heen nog natrillen van een kosmische klap, vergelijkbaar met het rinkelen van de ramen nadat een auto tegen je gevel is gebotst. Vijfhonderd miljoen jaar later kon Helmi die trilling terugvinden, in de gegevens van Gaia. Zoiets had niemand ooit eerder gezien. ‘Zodra ik de bevestiging kreeg wat we zagen – ja, toen kreeg ik wel kippevel’, zei Helmi daar eerder over.

En toen moest de grootste ontdekking nog komen: het bewijs voor een staaltje astronomische integratie van de bovenste plank. In de Gaia-gegevens ontdekte Helmi dat de buitenwijken van de Melkweg restanten zijn van een compleet ánder sterrenstelsel. Die sterren bleven hier achter nadat hun thuis zo’n tien miljard jaar geleden in volle vaart op de Melkweg was geklapt.

Botsingen tussen sterrenstelsels, miljoenen of zelfs miljarden jaren geleden. Dat klinkt met alle respect als een ver-van-mijn-bedshow.

‘Juist niet! De Melkweg is ons thuis. We draaien met de aarde om de zon, de zon draait samen met miljarden andere sterren in de Melkweg en de Melkweg verplaatst zich door het heelal. Het is eigenlijk een groot ruimteschip, waarin wij wonen. De geschiedenis van de Melkweg is dus onze eigen geschiedenis. Het laat zien waar we vandaan komen, wat we hebben meegemaakt. Hoe we zijn geworden wat we nu zijn.’

Met die geschiedenis is Helmi al haar hele carrière bezig. Al in 1999 ontdekte ze een groep sterren die in de Melkweg terechtkwamen toen ons sterrenstelsel een dwergstelsel opslokte. Dat gebied, en de sterren die daar zitten, heten tegenwoordig de Helmi-stream.

Is dat het hoogst haalbare, dat een deel van de Melkweg uw naam draagt?

‘Mensen in mijn omgeving die dit feitje kennen, zeggen allemaal: wow, in de hemel is iets naar jou vernoemd. Super! En dat is ook zo, ik wil het niet kleiner maken dan het is. Toch krijg ik een grotere kick van de ontdekking dan van de vernoeming. Die Helmi-stream is niet alleen een verzameling sterren met mijn naam, maar staat model voor iets groters. Dat we de geschiedenis van de Melkweg kunnen blootleggen.’

Leg die geschiedenis naast die van Helmi en je ziet al snel overeenkomsten. Net zoals de Melkweg vorm kreeg door het assimileren van sterren met een andere afkomst, is ook Helmi een mengelmoes van invloeden en achtergronden. Ze is de dochter van een Egyptische man – die zelf weer de zoon is van een Italiaanse moeder – en een Nederlandse vrouw. Ze groeide op in Argentinië, werkte tijdens haar loopbaan op verschillende plekken in de wereld en werd uiteindelijk hoogleraar in Groningen.

Beeld Erik Smits

Hoe hebben al die landen u gevormd?

‘Het heeft me vooral geleerd dat mensen mensen zijn. Waar ze ook vandaan komen. De overeenkomsten zijn veel groter dan de verschillen. Ik voel me veel meer een wereldburger dan een Argentijn of Nederlander. Extra voordeel is dat ik culturele verschillen snel aanvoel. Projecten als Gaia zijn internationaal en dan maak ik iets sneller contact. Je vertrouwt elkaar sneller als je elkaars cultuur kent en elkaars taal spreekt.’

Toch begreep ik dat u een Argentijnse vlag in huis heeft…

‘Oké, vooruit, ik voel me nog wel een beetje Argentijns. Dat merk ik vooral tijdens het voetbal. Dan wordt ineens heel duidelijk waar je roots liggen.’

U spreekt ook weleens voor groepen kinderen. Wilt u hen inspireren tot een carrière in de wetenschap?

‘Ja. Kinderen zijn van jongs af aan ontzettend nieuwsgierig, maar in de loop der jaren raken ze dat kwijt. Als volwassenen kijken veel mensen niet meer naar boven, maar slechts naar beneden, naar zichzelf. Ze zijn bijvoorbeeld gericht op werk of op geld. Dat ondermijnt wie we zijn als mensen. Daarom wil ik mijn kennis en enthousiasme delen, de nieuwsgierigheid prikkelen.’

Bij uw zoon, Manuel van 13, heeft dat niet erg gewerkt. Hij heeft naar eigen zeggen helemaal niets met uw werk. Vindt u dat jammer?

‘Nee hoor, dat vind ik prima. Hij moet doen wat hij leuk vindt. Hij houdt erg van mensen, is heel sociaal. Hij wil later graag in de zorg werken. Voor mensen zorgen, dat is ook mooi, daar wordt de wereld beter van. Dat is het belangrijkste. Dat mensen voorbij zichzelf leren kijken, en de wereld om zich heen zien.’

U bent daarnaast veel bezig met uw rol als vrouw in de wetenschap. Hoe uit zich dat?

‘Ik ben geen fanatieke feminist, maar kan me erg druk maken om onrecht. Ik ben me bewust van het feit dat ik een vrouwelijke bètawetenschapper ben in Nederland, waar relatief weinig vrouwelijke wetenschappers zijn. Ik wil dan inderdaad een rolmodel zijn. Voor meisjes die talent hebben, maar niet voor bèta durven kiezen, bijvoorbeeld.

‘In Argentinië had ik op de middelbare school vrouwelijke docenten voor wiskunde, scheikunde en natuurkunde. Dat is daar heel normaal. Ik kreeg nooit het vooroordeel mee dat exacte vakken voor mannen zijn. Hier in Nederland is dat anders. Mijn zoon kwam een keer thuis, hij zat in groep zes of zo, en zei: jongens zijn beter in wiskunde dan meisjes. Ik kon mijn oren niet geloven! Hoe kwám hij daarbij? Dat beeld sluipt er dus in op school.

‘Ze hadden daar een keer een tentoonstelling over wetenschap. Het beeld dat ze kozen was Einstein. Oud, grijs, man. Een echte nerd. Maar niet alle wetenschappers zijn zo. Daar is nog veel te winnen en daar kan ik zelf ook een rol in spelen.

‘Nog zoiets: ik heb altijd heel hard gewerkt. Op school, op de universiteit. Dat geldt voor meer meisjes. Die werken op school vaak harder dan jongens. Maar dan krijgen ze dat ook voor de voeten geworpen. ‘Je werkte hard voor wiskunde, dus dat vak is te moeilijk voor je.’ Ineens krijgen ze een negatief bèta-advies. Daar kan ik me echt boos om maken. Hard werken betekent helemaal niet dat je niet goed bent! We moeten dat juist als een teken van motivatie, als iets positiefs gaan zien.’

U wint voor uw onderzoek de ene na de andere prijs. Nu weer de Spinozapremie. Wat betekenen die prijzen voor u?

‘Vooral erkenning. Maar bij de Spinozapremie is het geld, 2,5 miljoen euro, toch ook wel heel handig. Het komt bovendien op een goed moment. We zitten midden in de analyse van de Gaia-data. En binnenkort komen er weer nieuwe metingen vrij. Ik verwacht dat daar ook weer revolutionaire ontdekkingen in verstopt zitten. Tegelijk was mijn onderzoekssubsidie bijna op. Ik had dus geld nodig. Wat dat betreft is dit perfect timing.’

Wanneer u op een heldere avond omhoog kijkt naar de sterrenhemel, wat voelt u dan?

‘Aan de ene kant voel ik me dan heel groot. Omdat ik heb ontdekt hoe wat ik zie is ontstaan. Dat ik de geschiedenis van dat onmetelijk grote heelal heb kunnen doorgronden met mijn menselijke brein. Maar tegelijk voel ik me daardoor juist ook heel klein. Een klein radertje in het grote mechaniek van de kosmos.’

Zij wonnen dit jaar ook de Spinoza

De Spinozapremie is in Nederland de hoogste wetenschappelijke prijs. Winnaars ontvangen naast de eeuwige roem een prijs van 2,5 miljoen euro die zij naar eigen inzicht mogen uitgeven. Naast sterrenkundige Amina Helmi wonnen dit jaar nog vijf onderzoekers. 

Econoom Bas van Bavel (Universiteit Utrecht) won voor zijn onderzoek naar de invloed van de markteconomie op onze samenleving. Hij bracht in kaart hoe de markt invloed had in vroege samenlevingen en schopte daarmee een aantal heilige economische huisjes omver.

Gezondheidspyscholoog Andrea Evers (Universiteit Leiden) won voor haar onderzoek naar pijn, jeuk en placebo-effecten. Klachten die beginnen in het brein en niet in het lichaam. Haar onderzoek verklaart onder meer waarom de uitkomsten van medicijnonderzoeken onderling zo kunnen verschillen en waarom praten met een patiënt zo belangrijk is.

Ronald Hanson (TU Delft), quantumfysicus en directeur van het Delftse quantumcomputerinstituut QuTech won voor zijn pionierswerk op het gebied van quantuminternet. Hij behaalde in 2015 een wereldrecord door twee deeltjes over meer dan een kilometer afstand met elkaar in verbinding te brengen.

Celbioloog Yvette van Kooyk (UMC Amsterdam) won voor haar onderzoek naar hoe kanker, auto-immuunziekten en infectieziekten zoals hiv/aids ontstaan. Zij ontwikkelt onder meer nano-medicijnen die het immuunsysteem ondersteunen bij het gevecht tegen kanker.

Microbioloog Jack Pronk (TU Delft) won voor zijn grote bijdrage aan onze kennis van gisten en schimmels. Hij verzon onder meer een manier om bakkersgist aan te passen, zodat het op een efficiënte en schone manier alcohol kan maken uit niet-eetbare plantenresten.

Meer over het onderzoek van Amina Helmi en de Gaia-missie

‘Spectaculaire’ ontdekking: 500 miljoen jaar geleden vond in de Melkweg een botsing plaats waarvan de sterren om ons heen nog steeds natrillen. Die vondst heeft grote gevolgen voor het begrip van ons kosmisch thuis.

Een staaltje astronomische integratie van de bovenste plank: buitenwijken Melkweg blijken restanten van ander sterrenstelsel. Dankzij die nieuwe ontdekking van de astronomen van de Gaia-missie, moet de geschiedenis van ons kosmisch op de schop.

Voor het eerst is ons kosmisch thuis ongekend nauwkeurig in kaart gebracht. De schatkist aan informatie die dat oplevert, zorgt voor de een na de andere wetenschappelijke doorbraak.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden