Anton Pannekoek, sterrenmarxist krijgt eigen symposium

Nederland kent Anton Pannekoek vooral als astronoom, de buitenwereld eerst en vooral als marxist. Een KNAW-conferentie toont hoe die twee verdiensten onderling verbonden zijn.

Beeld x

In de barre hongerwinter van 1944-1945 schreef de Nederlandse astronoom Anton Pannekoek (1873-1960) zijn memoires. In Arnhem, bij een enkel kaarsje, zoals zijn biografen erbij vermelden. Dat werk - het manuscript is er nog- is bijzonder omdat het in feite twee boeken zijn: het ene over Pannekoek als sterrenkundige, het andere over zijn rol in de arbeidersbeweging. Er is geen overlap.

'In Nederland kennen we Anton Pannekoek vooral als de astronoom', zegt de Amsterdamse wetenschapshistoricus Chaokang Tai. 'Maar in de rest van de wereld is de radencommunist en marxistisch theoreticus Anton Pannekoek eigenlijk veel bekender.'

Al was het maar omdat over dat politieke aspect van de Nederlander liefst drie proefschriften zijn geschreven en talloze andere studies. Tai werkt aan het eerste over Pannekoeks astronomische werk.

Promovendus Tai is een van de vele sprekers die vandaag en morgen in het Trippenhuis van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) bijeen zijn om te spreken over de erfenis van de marxist annex astronoom. En dan vooral, zegt de Leidse sociaal-historicus Bart van der Steen, over de eventuele verbanden tussen Pannekoeks wetenschap en zijn politieke leven. 'Hijzelf hield die twee strikt uit elkaar. Maar in feite denkt hij met dezelfde systematiek over sterren als over de arbeidersstrijd.'

Anton Pannekoek Beeld x

Geen Leninist

Anton Pannekoek werd in 1873 geboren in een middenklassegezin in Apeldoorn en raakte als student in Leiden gegrepen door het socialisme. Hij was een van de oprichters van een afdeling van de SDAP en trouwde met de socialistische voorvechtster Tine Noordewier.

Van der Steen: 'Pannekoek is een marxist die wel de revolutie predikt, maar die toch geen Leninist is. Hij wordt internationaal al snel gezien als beschermer van de marxistische erfenis, die laat zien dat het niet per se in de Goelag hoeft te eindigen.'

In de jaren voor de Eerste Wereldoorlog schrijft hij talloze artikelen en tractaten, waarvan een deel nog steeds wordt bewaard in het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) in Amsterdam. Hij werkt een tijdlang in Duitsland samen met Rosa Luxemburg en schreef bewonderendover de Duitse revolutie van 1918.

Na de Grote Oorlog keert het tij en lijken de rollen van de astronoom en politiek denker toch onvermijdelijk door elkaar te gaan lopen. Pannekoek, inmiddels hoogleraar, wordt voorgedragen als directeur van de Leidse sterrenwacht, maar daar steekt de minister van Onderwijs persoonlijk een stokje voor, omdat hij geen communisten blieft op die post. Pannekoek heeft kort ervoor openlijk de revolutiepoging van Troelstra in 1919 gesteund. Hoogleraar of niet, Pannekoek gaat noodgedwongen werken als leraar op een middelbare school.

Later keert hij terug naar de universiteit, maar heeft dan nadrukkelijk de actieve politiek vaarwel gezegd. Behalve op papier, waar hij blijft theoretiseren over het socialisme. 'Hij keek naar de uitgangspunten van Marx als naar de bewegingswetten, die de sociale ontwikkelingen een onvermijdelijke loop gaven', zegt Van der Steen.

De sterrenwacht in Leiden Beeld anp

Melkweg

Astronomisch is Pannekoek, naar wie het sterrenkundig instituut in Amsterdam is vernoemd, groter dan het soms lijkt, zegt emeritus hoogleraar Ed van de Heuvel, een van de initiatiefnemers van de conferentie in het Trippenhuis. Zo ging hij in tegen berekeningen van de Groningse sterrenkundige Kapteijn over de plek van de zon in de Melkweg en bleek hij het bij het rechte eind te hebben.

Beroemd zijn zijn schetsen van de Melkweg, die decennialang in de Zeiss Planetaria zijn gebruikt, en die dezer dagen de inspiratie vormen voor een expositie van de Duitse kunstenaar Jeronimo Voss in het Stedelijk Museum in Amsterdam.

Beeld iStock

'Nog belangrijker is zijn werk aan de atmosfeer van sterren, waar hij de moderne ideeën over hun opbouw formuleert', zegt Pannekoek-kenner Tai. Dat de Amerikanen die inzichten daarna overnamen zonder Pannekoek zelfs maar te noemen, had weinig met zijn politieke kleur te maken. Het was eerder een kwestie van bescheidenheid, denkt Tai. Pannekoek zelf schreef ooit de standaardgeschiedenis van de astronomie en had daarbij de gewoonte opgevat om zijn eigen werk niet te vermelden.

Het werk telde, immers. Niet de arbeider.

Donderdagavond 9/6 is er een publiekssymposium over Anton Pannekoek bij de KNAW, Trippenhuis, Kloveniersburgwal 29, Amsterdam. 19-21 uur. Toegang gratis. Aanmelden op knaw.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.