Testpanel

Angstig? Daar is een app voor

In drie weken van je spinnenangst af, zonder dat daar een echte spin aan te pas komt, laat staan een therapeut van vlees en bloed. Is fobie-therapie via een app de toekomst van de geestelijke gezondheidszorg? Het testpanel van de Volkskrant probeerde er drie uit: een voor hoogtevrees, een voor vliegangst en een voor spinnenangst.

Wies de Gruijter
null Beeld Elzeline Kooy
Beeld Elzeline Kooy

Kun je vanuit je luie stoel je hoogtevrees overwinnen? Als het aan de VU ligt wel. Een team onderzoekers onder leiding van gezondheidspsycholoog en universitair hoofddocent Tara Donker ontwikkelde drie apps die gebruikers van hun fobieën afhelpt. Daarvan zijn er al twee onder de naam ZeroPhobia tegen betaling in de appstore te vinden: een voor hoogtevrees (9,99 euro) en een voor vliegangst (8,99 euro).

Bij het openen van de hoogtevrees- en vliegangstapp heet de virtuele versie van Tara Donker de gebruiker welkom: een animatiefiguur met opgestoken blond haar en een zwart jasje aan. De therapie bestaat uit verschillende modules, waar Tara je geduldig doorheen loodst. De behandeling is gebaseerd op cognitieve gedragstherapie, de voor fobieën gangbare en meest effectieve methode waarbij een cliënt aan de hand van oefeningen anders leert denken en doen. De virtuele psycholoog geeft achtergrondinformatie over de fobie, helpt doelen te stellen en legt uit hoe je negatieve gedachten of handelingen kunt tackelen, bijvoorbeeld met ademhalingsoefeningen.

Daarna is het tijd om met je angst geconfronteerd te worden: de exposure. Daarvoor heb je een kartonnen VR-bril nodig, die je via de website van ZeroPhobia kunt bestellen. Als je je smartphone in een VR-bril schuift, waan je je in een geanimeerd theater, waar je de opdracht krijgt om op een wankele trap een lampje te vervangen. Of je begeeft je in de drukke slurf van een vliegtuig, vlak voordat je opstijgt. Gedurende de virtual reality-sessie blijft Tara aan je zijde om je aan de oefeningen te herinneren. In de laatste module moedigt de app je aan om in het echte leven te gaan oefenen met situaties die je eng vindt, bijvoorbeeld door een een hoge trap op te zoeken, of een middag op Schiphol rond te lopen.

De effectiviteit van de hoogtevreesapp is wetenschappelijk bewezen: participanten zagen hun angst voor grote hoogtes afnemen nadat ze drie weken gebruik hadden gemaakt van de app en ook met echte situaties hadden geoefend. Daarmee is de werking van de virtuele therapie vergelijkbaar met die van reguliere therapie. Drie maanden na het gebruik van de app was de angst nog verder afgenomen. Ook de effectiviteit van de vliegangstapp is wetenschappelijk getoetst en bewezen.

Binnenkort verschijnt de derde ZeroPhobia-app in de appwinkels, dit keer tegen arachnofobie, spinnenangst. Hier is geen VR-bril voor nodig: de app maakt gebruik van augmented reality en voegt een digitale spin aan het beeld van de werkelijkheid toe. Als je een hand op tafel legt en de camera van je smartphone erop richt, zie je op het scherm plots een digitale hooiwagen over je knokkels lopen. Deze app bevindt zich nog in de testfase.

Hanneke Kip, universitair docent aan de Universiteit Twente en gespecialiseerd in technologie in de geestelijke gezondheidszorg – niet betrokken bij het ontwikkelen van de apps – is verheugd over de toepassing van VR bij de behandelingen van fobieën. ‘Exposure therapie is relatief rechtlijnig en geprotocolleerd, dus leent zich over het algemeen goed voor online therapie. Hoe complexer de problematiek, hoe ingewikkelder het vaak wordt.’

De druk op de ggz neemt toe, dus de behoefte aan betaalbare behandelingen die op grote schaal ingezet kunnen worden, zoals deze fobie-apps, is groot. Bovendien past het in de veranderende maatschappij. Kip: ‘We leven in een Netflix-samenleving waarin we gewend zijn dat we kunnen kiezen wanneer en waar we wat tot ons nemen. Online therapie voldoet aan die behoefte: dankzij zo’n app hoef je niet elke week naar een behandelaar, maar kan je gewoon vanaf de bank van je angst af komen.’

De vraag is: werkt het echt? Wij testten de apps. Het oordeel is wisselend: waar twee van de panelleden na gebruik van de apps minder bang zijn, merken de andere twee geen of nauwelijks verschil.

Daarvoor zijn verschillende verklaringen, zegt Donker. ‘Vliegangst kan diverse oorzaken hebben. Sommige mensen zijn bang om neer te storten. Andere zijn claustrofobisch in een vliegtuig, bang om paniekaanvallen te krijgen of vinden het eng om de controle kwijt te raken.’ De vliegangstapp is voornamelijk gefocust op het neerstorten zelf; andere oorzaken worden minder bediend. Donker: ‘Dat is iets voor een volgende update van de app.’

Dan is er nog een kleine groep mensen bij wie het gewoon niet werkt, aldus Donker. Dan zit er niks anders op dan alleen in het echte leven te oefenen.

null Beeld Elzeline Kooy
Beeld Elzeline Kooy

Roelien Bolhuis, edelsmid – Spinnenangst

‘Als kind pakte ik eens speelgoed van de grond en toen ik opstond zag ik een dikke spin op het gordijn zitten, vlak voor mijn neus. Sindsdien ben ik bang. Hoe dikker het lijf van het beest, hoe groter de angst.

Roelien Bolhuis: ‘Af en toe voelde ik: nu wordt het te eng, nu wil ik mijn telefoon wegleggen.’ Beeld
Roelien Bolhuis: ‘Af en toe voelde ik: nu wordt het te eng, nu wil ik mijn telefoon wegleggen.’

‘Ik vond het wel grappig om met de spinnenfobie-app te oefenen. Je richt de camera van je telefoon op het tafelblad. Op het scherm verschijnt dan een wit vlak bovenop de tafel. Daarin komt plotseling een spin tevoorschijn kruipen. Je kunt zelf kiezen welke, er zijn er vijf. De minst enge is een hooiwagen, de engste een dikke, zwarte tarantula. Ik koos eentje ertussenin, de wolfspin.

‘Tijdens de augmented reality verschijnt bovenaan het scherm een ondersteuningsbalk met tekstjes. Af en toe voelde ik: nu wordt het te eng, nu wil ik mijn telefoon wegleggen. Dan bewoog ik hem zo dat de balk de spin bedekte: een beetje sjoemelen om bij te komen dus. Maar dat is natuurlijk niet de bedoeling; wat dat betreft kan de vormgeving beter.

‘Wat ik leuk vond aan de app: er zit een soort tamagotchi-spin in die je in leven moet houden door hem vliegjes te voeren. Een animatiespin – de mijne heette Fred – met een petje op. Dat is een slim idee, want het doet je inzien dat een spin ook een beestje is dat je kan verzorgen. Op een gegeven moment ging hij dood, dat vond ik wel echt erg.

‘Toevallig zat er laatst een spin in de woonkamer. Ik ademde al in om te gillen, maar kon die reflex dit keer controleren door de oefeningen uit de app. Rustig proberen te ademen, schouders omlaag. Ik ben nieuwsgieriger geworden, durf nu rustig naar een spin te kijken. Maar dat geldt alleen nog maar voor de kleine spinnen; ik ben nog lang niet zo ver dat ik dikke, harige beesten durf weg te halen.’

null Beeld Elzeline Kooy
Beeld Elzeline Kooy

Robert van de Griend, Volkskrant-redacteur – Vliegangst

‘Ik heb bijna huilend in vliegtuigen gezeten, zo bang ben ik. Het duurt al zeker twintig jaar en het wordt er niet minder op. Bij het opstijgen, bij het dalen, bij turbulentie; elke keer denk ik: dit was het, we storten neer. Ook al heb ik al duizend keer gelezen dat dat niet gebeurt. Het is vooral een controle-ding: in een vliegtuig voel ik me machteloos.

Robert van de Griend: ‘Bij het opstijgen, bij het dalen, bij turbulentie; elke keer denk ik: dit was het, we storten neer.’ Beeld
Robert van de Griend: ‘Bij het opstijgen, bij het dalen, bij turbulentie; elke keer denk ik: dit was het, we storten neer.’

‘Ik slik pillen om mezelf te verdoven, drink alcohol in de hoop dat ik in slaap val, en check na elke vlucht altijd of ik misschien ook met de auto of de boot terug kan – wat meestal praktisch niet te doen is. Ik wil zo ontzettend graag van mijn vliegangst af, dus ik had hoge verwachtingen van deze app.

‘Lang durfde ik er niet aan te beginnen en liet ik die VR-bril onaangeraakt op mijn bureau liggen. Zelfs zo’n VR-ervaring leek me doodeng en ik was bang dat mijn angst er alleen maar erger van zou worden. Maar uiteindelijk heb ik de moed bijeengeraapt en de app geopend.

‘De virtuele therapie begint met een theoriedeel over hoe angst werkt. Daar heb ik al zoveel boeken over gelezen, dat het me geen enkel nieuw inzicht bracht. Daarna volgde het VR-gedeelte. Stap voor stap word je door het vliegproces geloodst: het inchecken, boarden, door de slurf. Dat vond ik op zich goed, de spanning begint namelijk al vóór het vliegen.

‘Maar het vliegen zelf weet de app voor geen meter na te bootsen. Bij turbulentie begint je telefoon een beetje te trillen, dat slaat nergens op. En je mist het gevoel in je buik als je gaat stijgen en landen. Bovendien is geluid een belangrijk deel van de vliegervaring: het in- en uitklappen van het landingsgestel, dat voortdurende geraas, dat hoor je niet. Anno 2021 had ik een levensechter VR-ervaring verwacht. Dit heeft me op geen enkele manier geholpen.’

null Beeld Elzeline Kooy
Beeld Elzeline Kooy

Evelien van Veen, Volkskrant-redacteur – Hoogtevrees

‘Klamme handen, een droge mond, een nerveus bonkend hart; ik had er last van alsof ik werkelijk op grote hoogte in de diepte stond te staren, maar ik zat gewoon comfortabel in mijn bureaustoel met een VR-bril op.

Evelien van Veen: ‘Ik moest mezelf ervan overtuigen dat ik niet dood neerstortte als ik de tafelrand losliet.’ Beeld
Evelien van Veen: ‘Ik moest mezelf ervan overtuigen dat ik niet dood neerstortte als ik de tafelrand losliet.’

‘Toch moest ik mezelf er echt van overtuigen dat er niets aan de hand was, dat ik niet dood neerstortte als ik de tafelrand losliet. Zó hevig is mijn hoogtevrees. En zo geslaagd is de virtual reality-weergave van de ZeroPhobia-app; het is maar een tekenfilmpje en toch ervoer ik alle fysieke verschijnselen die ik steevast krijg in een stoeltjeslift of op 15-hoog in een galerijflat.

‘In een van de virtual reality-sessies stond ik op een steiger langs de buitengevel van het theater. Ik moest een klusje klaren – een lamp bevestigen – maar ik moest vooral ook naar beneden kijken, naar de piepkleine bootjes in de gracht. Ik zou zulke situaties in het echte leven steevast uit de weg gaan, maar nu werd ik gedwongen de confrontatie aan te gaan. Vanuit mijn luie stoel dus, en dat ging steeds beter. Na drie keer een half uurtje oefenen, keek ik ontspannen de diepte in. Dit is niet echt, dus mij gaat niets gebeuren; dat begreep mijn brein ondertussen wel.

‘Maar zo’n app zou niet helpen als er ook niet in real life geoefend moet worden. En daar gaat het mis: van de top-10 met enge situaties die ik voor mezelf heb opgesteld – de stalen roostertrappen op het werk, de open verdiepingen rond het atrium in het stadhuis van Utrecht – blijf ik er acht mijden. Daar kan ik wél dood neervallen, namelijk, de app heeft me er niet van overtuigd dat mijn angsten onrealistisch zijn. En er is niemand die me naar dat atrium schopt, dat helpt ook niet mee.

‘ZeroPhobia schijnt bewezen effectief te zijn en dat wil ik best geloven. Maar er zal gemeten zijn bij proefpersonen die wél in het echt geoefend hebben, keer op keer op keer. Natuurlijk, zo moet je het aanpakken om van je hoogtevrees af te komen. Maar dat durf ik nog steeds niet.’

Isabeau Veltmaat, televisieproducer – Vliegangst

‘Ik had nooit last van vliegangst, totdat ik deze zomer voor werk naar Tokio moest vliegen. Ik had lang niet gevlogen en zag er ontzettend tegenop, tot nachtmerries aan toe. Achteraf bleek de angst van tevoren erger dan toen ik eenmaal in de lucht was. Ook dankzij de oxazepam die ik had geslikt: ik was volledig onder zeil.

Isabeau Veltmaat: 'Een week nadat ik de online therapie doorlopen had, nam ik het vliegtuig naar Spanje. De lakmoesproef.' Beeld privébezit
Isabeau Veltmaat: 'Een week nadat ik de online therapie doorlopen had, nam ik het vliegtuig naar Spanje. De lakmoesproef.'Beeld privébezit

‘Bij het openen van de vliegangst-app zette de psycholoog-avatar Tara eerst alle feiten over vliegangst nog even op een rij. Ik had me al ingelezen, dus dat was vooral herhaling. Daarna vroeg ze naar mijn rampgedachten: wat denk je als je in een vliegtuig zit? Wat weerhoudt je ervan om een vlucht te boeken? Vervolgens ga je na welke maniertjes jij in het vliegtuig gebruikt. Ik knijp bijvoorbeeld de stoelleuningen fijn en houd elk geluidje en schokje in de gaten uit angst dat we neerstorten. Ik wil ook altijd achterin zitten, zodat ik alles in de gaten kan houden.

‘De virtual reality-ervaring van de app kan beter. In het echt vind ik het doodeng om op te stijgen, maar de geanimeerde versie is niet te vergelijken. Wat ik wel fijn vond aan de app, is dat er een stappenplan in zit. Van elke module geeft de app aan hoe lang je erover doet: soms een kwartier, soms een halfuur. Ik ben ongeduldig, maar nu wist ik tenminste waar ik aan toe was en kon ik makkelijk plannen.

‘Een week nadat ik de online therapie doorlopen had, nam ik het vliegtuig naar Spanje. De lakmoesproef. Ik ben er nog lang niet, toen we boven de Pyreneeën turbulentie kregen, dacht ik: o god, daar gaan we. Maar de app heeft wel een beetje geholpen. Ik heb mijn angsten op een rijtje gezet en weet nu dat ik die moet doorbreken, niks doen helpt sowieso niet. Ik ben tijdens de vlucht bijvoorbeeld expres vooraan gaan zitten en heb geprobeerd de armleuningen met rust te laten. Op mijn volgende vlucht wil ik proberen om niet op de geluiden te letten. Dat lukte deze keer nog niet.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden