'Angst en hebzucht, dat is wat ons drijft'

Hersenonderzoeker en hoogleraar Victor Lamme pleit tégen 'euthanasiemarketing' en vóór een strenge vader. Want: 'Mensen weten zelf niet wat goed voor ze is.'

Beeld Jan Dirk van der Burg

'Moord met anderhalf miljoen getuigen', twitterde Victor Lamme op 9 februari 2016 na de uitzending op tv van een documentaire over de Levenseindekliniek. 'Huppakee, weg', zei daarin een 68-jarige semantisch demente vrouw die euthanasie kreeg; eerst zag de kijker nog hoe ze meedeinde met een dweilorkest bij een schaatswedstrijd, daarna ontving ze de dodelijke injectie. Thuis zat hoog-leraar en hersenonderzoeker Lamme (57) zich kwaad te maken over dit staaltje 'euthanasiemarketing' - voor de zoveelste keer. Al in 2013 zei hij in een interview dat hij het 'gevaarlijke trekjes' vindt hebben, de steeds soepeler omgang met euthanasie. 'Als het in de mode komt om, als je oud bent en het even tegenzit, er meteen maar een eind aan te maken, dan dwingt dat andere mensen om het ook te doen. Zo werkt dat in het brein.'

Het brein, dat is zijn terrein. Net als zijn voorganger, de hersenonderzoeker Dick Swaab, zegt hij: de vrije wil bestaat niet. En hij zegt: mensen zijn extreem beïnvloedbaar - je kunt ze zelfs zover krijgen een einde aan hun leven te maken. 'De boodschap aan oude mensen is: niemand interesseert zich meer voor jou, je kost een hoop geld en aan het einde van je leven kom je in een verzorgingstehuis en krijg je eens per dag een glaasje water en een 24-uursluier om. Dat is een enorm schrikbeeld. Aan de andere kant heb je marketingtrucs als 'de week van de euthanasie'. Doe gezellig mee, iedereen doet het, is de boodschap; er worden BN'ers ingezet die al getekend hebben voor een 'waardig levenseinde'. Het is precies de giftige mix van appelleren aan angst, kuddegedrag en het gebruiken van positieve begrippen als 'mooi' en 'waardig', die ertoe leidt dat mensen zelf voor zo'n oplossing kiezen. Terwijl ze gestuurd worden, net als bijvoorbeeld Booking.com je stuurt: reserveer nu deze mooie hotelkamer, want anderen doen het óók. Dezelfde marketing die wordt gebruikt om mensen een hotel in te jagen, wordt ingezet om mensen de dood in te jagen. Ik vind het raar dat het mag. Mensen hebben zelf niet door hoe kneedbaar ze zijn, ze denken dat ze zo'n beslissing uit zichzelf komt. Het is een soort endlösung, alleen hoef je mensen niet dood te maken, je zorgt er gewoon voor dat ze daar zelf voor kiezen. Jongens, maak er lekker zelf een eind aan. Ik zeg niet dat er boze opzet achter zit, maar het is een maatschappelijke ontwikkeling die me íéts te handig uitkomt nu er zoveel oude mensen zijn.'

CV Victor Lamme

26 januari 1959 Geboren in Casablanca

1978 - Diploma gymnasium
1978-1988 - Studie geneeskunde aan de UvA
1992 - Promoveert aan het Interuniversitair Oogheelkundig Instituut
1992-1993 - Postdoctoraal in Boston
1995 - 2002 - Fellowship en hoofdonderzoeker aan het Nederlands Institituut voor Neurowetenschap
2002 - heden - Hoogleraar cognitieve neurowetenschap aan de UvA
2011 - Richt neuromarketingbedrijf Neurensics op, publicatie boek De vrije wil bestaat niet
2016 - Publicatie boek Waarom? Op zoek naar wat ons werkelijk drijft

Victor Lamme is getrouwd en heeft een zoon van 25 en een dochter van 21

Gaat u nu niet voorbij aan het feit dat er oude mensen zijn die werkelijk lijden en geen lol meer hebben in het leven?

'Ja, dat is een probleem. Maar je hoeft zo'n oud vrouwtje maar wekelijks mee naar het strand te nemen en ze krijgt weer lol in het leven. Dat is het werkelijke probleem: onze maatschappij heeft geen zin om tijd en geld vrij te maken voor oude mensen.'

Leven uw ouders nog?

'Nee.'

Is er een persoonlijke aanleiding voor uw boosheid over dit onderwerp?

'Nee, ik zou niet weten... Nee, volgens mij niet echt.'

Ik dacht: misschien hebt u in een verpleeghuis rondgelopen...

'Mijn oma is in een verpleeghuis overleden. Daar was inderdaad wel de teneur: als uw oma een urineweginfectie krijgt, doen we daar niets meer aan, dat heeft weinig zin. Toen dacht ik: wat een onzin. Een beetje antibiotica erin en zo'n infectie is weg.'

Victor Lamme ontvangt in zijn piepkleine werkkamer op de Universiteit van Amsterdam, vergeet anderhalf uur lang iets te drinken aan te bieden, iets waar hij zich na het interview goeiig voor verontschuldigt, praat met een Amsterdams accent. Hij draagt een woest overhemd onder zijn zwarte jasje, en gympen, en hij praat liever over zijn vak dan over zichzelf. Gráág over zijn vak zelfs. 'Of het nu gaat over racisme, vrijemarkteconomie, politiek, euthanasie of gedragsbeïnvloeding, kennis over de werking van het menselijk brein is altijd relevant', stelt hij op zijn website - hij is te boeken voor lezingen en uit te nodigen voor talkshows. 'Verwacht een onverwachte of zelfs provocerende stellingname die wel met argumenten wordt ondersteund.'

U maakt hier deel uit van de vakgroep Psychologie. 'Weg met de Psychologie!' luidde de titel van uw oratie toen u werd benoemd tot hoogleraar cognitieve neurowetenschap. Dat was om te provoceren?

'Nou, ik maak dingen graag simpel. Ik ben een groot fan van het behaviorisme, een stroming die door psychologen helemaal door de plee is getrokken. Terwijl het dingen zo inzichtelijk maakt. Zet een rat in een kooitje, geef hem een elektrische schok en laat tegelijkertijd een lampje aangaan. Doe het nog een keer en vanaf dat moment zal-ie schrikken van alleen het lampje. Het pavloveffect, ja, maar dan omgekeerd. Een negatieve associatie leidt tot angst - je kunt het één op één vertalen naar racisme. Want zoiets schijnbaar ingewikkelds als racisme, met al zijn psychologische en sociale aspecten, kun je platslaan tot een simpel biologisch fenomeen, iets dat zich afspeelt in het brein van ieder dier. Dat was wat ik bedoelde met 'weg met de psychologie'. En dan heb ik het vooral over de cognitieve psychologie, die wat zich in ons hoofd afspeelt vaak zo ingewikkeld maakt dat ik het zelf soms ook niet meer begrijp.'

Twaalf interviews om 2016 mee af te sluiten

Om 2016 goed af te sluiten sprak Volkskrant Magazine met twaalf Nederlanders die hun stempel op het jaar hebben gedrukt.

Van Sylvana Simons tot Martin Garrix, van Ebru Umar tot Epke Zonderland. Over voetbal, hebzucht, glamour, terrorisme en de pakketjes van Coolblue.

Iets als mindfullness, spreekt dat u aan?

'Vind ik ook ingewikkeld. Het idee daarvan is: als je nu maar het goede denkt, ga je vanzelf een beter leven voor jezelf inrichten. Maar gedrag komt zelden voort uit bewuste gedachten.'

U zegt: angst is een reflex. En je kunt denken wat je wilt, die reflex bepaalt wat je doet.

'Ja. We dénken wel dat we handelen naar de meningen en de intenties die we hebben, maar ondertussen bepaalt ons brein wat we doen.'

Maar met ons brein denken we toch?

'O, maar dat stukje van ons brein waarmee we denken is maar klein, hoor. Zo'n 5 tot 10 procent, wordt gezegd, al is dat moeilijk te kwantificeren. En het is niet zo'n belangrijk onderdeel. Onze bewuste gedachten spelen maar een heel kleine rol in wat we daadwerkelijk doen.'

Voor de rest, zegt Lamme, is ons brein een opslagplaats van onbewuste herinneringen, emoties, associaties en voorkeuren die deels genetisch zijn bepaald. Deels, want in de loop van het leven komt er allerlei input van buitenaf bij. Lamme: 'Dat is het verschil tussen Dick Swaab en mij; Dick heeft het vaak over predeterminatie, alles ligt vanaf de baarmoeder vast. Dat geldt wel voor persoonlijkheidskenmerken, talent en IQ, maar er komt steeds meer input in het brein bij. Alles wat we ooit hebben meegemaakt, geleerd, gezien, gehoord, hebben gelezen of vrienden hebben zien doen, wordt opgeslagen in het brein. Dat bepaalt allemaal veel sterker of wel of niet verliefd worden op iemand, wel of geen huis kopen, dan rationele overwegingen.'

'Laat ik een voorbeeld geven van hoe makkelijk ons brein nieuwe associaties oppikt. Ik heb net als iedereen wel eens een verkeerde oester gegeten. Iets wat je eerst heerlijk vond, daar loop je daarna nog jaren met een grote boog omheen. Daar is niks rationeels aan, want de kans dat je weer een verkeerde oester treft, is minimaal. Maar het is angst en, vanuit de evolutie, de drang tot overleven.'

Beeld Foto Jan Dirk van der Burg

Er zijn maar drie beweegredenen voor de mens, stelt u in uw nieuwe boek Waarom? Op zoek naar wat ons werkelijk drijft.

'Angst en hebzucht, dat is wat ons drijft. En kuddegedrag. We doen wat we anderen zien doen.'

Het klinkt tamelijk ontluisterend.

'Nou, kijk, ik noem expres dat woord: hebzucht, dat heeft een slechte pr de laatste tijd. Wat ik vooral wil laten zien, is dat het misschien wel de fundamenteelste drijfveer is van mensen, van elk dier trouwens: we zijn de hele dag op zoek naar beloning. Dat kan in de vorm zijn van seks of voedsel, wat fundamenteel is om te overleven, maar het kan ook geld zijn, vriendschap, liefde of dat iemand zegt: dat heb je goed gedaan, je krijgt promotie. Als je het hebzucht noemt, vinden we het fout, maar noem je het ambitie, dan klinkt het al beter en noem je het passie, dan vinden we het prachtig. Als het doorslaat, wordt het een verslaving - allemaal een continuüm van hetzelfde mechanisme.'

Hoe werkt dat mechanisme in de hersenen?

'O, dat is eigenlijk simpel. Je doet iets, als je jong bent, vrij willekeurig, en je merkt: dit levert eten op, of vriendschap, of een compliment. Dat zorgt ervoor dat er dopamine in je hoofd wordt aangemaakt dat je een positief gevoel geeft, en, belangrijker nog, dat de circuits in het brein die actief waren terwijl jij het deed, worden versterkt. Daardoor blijf je het doen. Daphne Schippers is een enorme dopaminejunkie. Bankiers en handelaren op Wall Street zijn dat ook en dan vinden we het opeens slecht. Ik vind dat altijd een beetje jammer. Je kunt het mooi in dat boek van Joris Luyendijk over de Londense City zien: bankiers zijn mensen zoals jij en ik, ze zitten alleen in een raar systeem met een beloningsstructuur die maakt dat ze maximaal over de rug van anderen zoveel mogelijk geld voor de bank willen verdienen.'

En angst, hoe zit dat in het brein?

'De amygdala is een gebied in de hersenen dat negatieve ervaringen aan angst koppelt - de oester en het kotsen, het gebeurt volkomen reflexmatig. Dat systeem is al miljoenen jaren oud in de evolutie: pantoffeldiertjes verwijderen zich van giftige stoffen en gaan af op voedsel. Bij mensen zie je dat het nog steeds zo werkt in het racismedebat. De hele dag door worden we blootgesteld aan negatieve associaties met allochtonen: misdaad, terrorisme, illegaal verblijf, armoede - als je die twee zaken maar lang genoeg naast elkaar zet, brandt die associatie zich vanzelf in het brein. Daarom pleit ik ook voor een zelfreinigend vermogen van de media: steeds maar weer uitgebreid verslag doen van het kleinste aanslagje met anderhalve dode, voedt alleen maar het populisme. Volkomen irrationeel. Witte mensen die hun jeugd hebben doorgebracht in Ghana bijvoorbeeld, hebben een veel genuanceerder beeld.

'Het vaccinatiedebat is een ander voorbeeld. Heb je een keer op internet gelezen dat er een kind is doodgegaan na een vaccinatie, dan overschaduwt dat alle objectieve feiten. Je kunt er honderd professoren tegenover zetten die zeggen: mevrouw, het is toeval, maar de angst wint.'

U verklaart de opkomst van Wilders vanuit de amygdala.

'Wilders wordt de grootste, Trump aan de macht, Marine Le Pen kan zomaar president worden, allemaal gevoed door de angst voor de vreemdeling en voor de grote, boze buitenwereld. Ik vind het altijd jammer dat het onderbuikgevoelens worden genoemd. Dat zijn geen onderbuikgevoelens, het zijn de belangrijkste drijfveren van mensen: weg van het enge en toe naar de beloning. Dat zijn ze bij de traditionele linkse partijen vergeten, dat er ook iets te halen moet zijn. Wilders zegt: je krijgt AOW als je 65 bent, de rente gaat omhoog, de zorg wordt beter. Doe een belofte en de hebzucht speelt op. Het kabinet daaren-tegen laat mensen alleen maar in onzekerheid, met het pensioenbeleid, bijvoorbeeld. Mensen gáán niet zelf hun pensioen regelen voor over dertig jaar, want er is geen onmiddellijke beloning, die periode duurt veel te lang.'

Beeld Foto Jan Dirk van der Burg

U zegt in uw lezingen: goede voornemens van mensen zijn gedoemd te mislukken.

'Ja, kijk naar afvallen. Je kunt wel denken: ik neem geen koekje, ik neem geen koekje, maar zulke intenties hebben nauwelijks voorspellende waarde of het lukt. Veel effectiever blijkt het als ánderen jou beïnvloeden geen koekje te nemen. In een omgeving waarin het de norm is om dun te zijn, dreigt uitsluiting als je dik bent. Straffen en belonen, ja, als je maar reteconsequent bent, werkt het in de opvoeding ook.'

Moderne ouders vinden dat niet leuk, hun kinderen straffen.

'Toch is het kind dan uiteindelijk slechter af. Als je echt van je kind houdt, ben je redelijk dwingend. Omdat ouders nu eenmaal beter weten wat goed voor ze is.' Iets later: 'Een zeker paternalisme mis ik ook bij de overheid. Deskundigen die zeggen: zo moet het, wij weten wat het beste is. Want mensen weten zelf niet wat goed voor ze is, we worden gedreven door emoties die totaal irrationeel kunnen zijn. Vanuit het perspectief van de beïnvloedbaarheid van de mensen ben ik niet zo'n fan van de democratie. Ik stem al jaren niet, want waarom zou ik op Rutte stemmen, een oud-geschiedenisstudent die even ergens op personeelszaken heeft gewerkt? Ik vind de meeste politici compleet incompetent voor het werk dat ze doen. Veel beter zou het zijn de beste mensen op het gebied van financiën op Financiën te zetten en zo verder, en hen beslissingen te laten nemen in plaats van het volk. Je zag het bij de Brexit: laat de mensen kiezen, dan krijg je dát. We leggen de keuzen te veel bij het individu neer. Ik word vaak gezien als de man die mensen hun vrijheid wil ontnemen, maar in veel gevallen weten anderen beter wat goed voor ons is. Als we mensen niet verplichten een gordel te dragen in de auto, doen ze het niet. Zulke vormen van paternalisme zijn eigenlijk heel prettig. Dat er een soort vader is die het goed met je voorheeft en voorkomt dat je domme dingen doet. Vroeger was het God, de overheid, de traditionele vader, maar het kalft steeds verder af.'

Was uw eigen vader zo'n vader?

'Nee, die bemoeide zich niet veel met ons.'

Waren uw ouders gescheiden?

Voor het eerst aarzelend: 'Het was een vreemde situatie. Hij was zowel van zijn eerste vrouw als van zijn tweede, mijn moeder, gescheiden, maar hij pendelde zo'n beetje op en neer tussen de twee gezinnen. Er was altijd competitie tussen die twee vrouwen, altijd jaloezie, dat vind je dan normaal als kind. Hij belde naar ze allebei: wat eten we vanavond? En dan koos hij wat hij het lekkerst vond. Het was best een egoïstische vent.'

Dus het was altijd onzeker of hij er was.

'Ja, dat ook. Ik ben eigenlijk opgevoed door mijn moeder en mijn oma. Door mijn oma het meest. Mijn moeder importeerde spullen uit Marokko, daar reisde zij vaak heen, ze was veel weg.'

Dan snap ik nu wel waarom u zich zo boos maakt in het euthanasiedebat. Dat begon in het verpleeghuis van uw oma.

'Ja, misschien wel.' Grinnikt: 'Dat is een mooie psychoanalyse.' In één adem door: 'Goed, je wil de freudiaanse aanpak. Misschien dat ik me daarom ook wel zo'n zorgen maak dat het vaderschap in de samenleving afkalft, omdat ik zelf ook nooit zo'n vader heb gehad. Weet ik veel.'

Wat was uw vader voor man?

'Hij kon heel charmant zijn. Hij had zeven kinderen. Drie dochters bij zijn eerste vrouw, drie kinderen, onder wie ik, bij de tweede. En nog een zoon bij een buurvrouw, maar daar kwamen we pas veel later achter. We hebben nooit een hechte band gehad, want hij bemoeide zich dus niet veel met ons. Ik heb het nooit gemist, hoor. Ik ben wel een beetje een loner.'

Maar het is voor een kind wel belangrijk om het gevoel te hebben gezien te worden.

'Ja. Nou. Dat gevoel kreeg ik dus niet.'

Hoe bent u zelf als vader?

'Extreem het omgekeerde. Heel betrokken en zorgzaam. Mijn zoon is 25, mijn dochter 21 en ik bemoei me nog steeds overal mee.'

U hebt het voorbeeld van uw vader niet gevolgd.

'Klopt, terwijl dat vaak juist wel gebeurt. Het is bijvoorbeeld bekend dat kinderen die worden geslagen later zelf vaak ook weer hun kinderen slaan. Maar het hoeft dus niet altijd zo te zijn dat je hetzelfde doet als je vader deed.'

Hoe kan dat? Vrije wil?

Lange stilte. 'Ik weet het niet. Ik kan er alleen maar naar raden waarom ik mij in tegenstelling tot mijn vader zo intensief met mijn kinderen heb bemoeid.'

En? Wat is dan de uitkomst?

'Ik heb echt geen idee.'

De rationele beslissing: ik ga het anders doen?

'Nou, ik heb het eerder ervaren als iets volkomen natuurlijks en biologisch, vanaf het eerste moment dat mijn zoon geboren was, en later bij mijn dochter weer. Zo'n kind ligt dicht tegen je aan in bed en, ik weet niet, meteen heb je bijna moederlijke gevoelens. Dat wezentje, daar wil je alles voor doen om te zorgen dat het niks slechts overkomt en alleen maar goeds.'

Jawel, maar is het toch ook niet een voorbeeld van het feit dat een mens zelf kan besluiten dingen goed te doen?

'Ach, weet je, je kunt eventueel wel bedenken van tevoren: ik ga een betrokken vader worden. Maar wat het betekent, weet je helemaal niet als je nog geen kinderen hebt. Het overkomt je gewoon. Kennelijk ben ik zo geconditioneerd.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden