Amerikanen kleden Frans genie uit

Wist u dat het erectiele orgaan gelijk is aan de vierkantswortel van min een? Als u zich hebt verdiept in de grote Franse denker Jacques Lacan was u wellicht op de hoogte....

Van onze correspondent

Martin Sommer

PARIJS

Het begon een jaar geleden met een grap in een Amerikaans wetenschappelijk tijdschrift. De natuurkundige Alan Sokal, aan de foto's te zien een oudere jongere van 43, ergerde zich al een tijd aan de mode van het cultuurrelativisme aan de Amerikaanse universiteiten.

Volgens die stroming gaat wetenschap niet meer over wat juist is of onjuist, maar over 'versies' van de werkelijkheid. Erbij hoort de verering van een serie Franse filosofen die uitmunten in duistere discoursen. Sokal stuurde het blad Social Text een pastiche onder de titel 'Grenzen overschrijden: naar een transformatorische hermeneutiek van de quantumgravitatie'. Sokal: 'Wat ik vreesde, gebeurde: ze namen de tekst op.'

Er ontstond een bescheiden rel, waarna Sokal besloot de grap wat serieuzer aan te pakken. Samen met zijn Belgische collega Jean Bricmont vlooide hij het werk van het puikje van de hedendaagse Franse filosofie door op onzinteksten. Jacques Lacan, Jacques Derrida, Julia Kristeva, Gilles Deleuze, Félix Guattari, Paul Virilio, Jean Baudrillard, Jean-François Lyotard, Michel Serres, Bruno Latour en Luce Irigaray: geen van allen voldoet volgens Sokal en Bricmont aan de meest elementaire eisen die je aan een wetenschappelijk werk mag stellen.

Nu ligt er het boek, en ze hebben allemaal hun eigen hoofdstuk gekregen, Lacan voorop. Niet dat de twee natuurkundigen het hebben gewaagd een kritiek te schrijven. Ze hebben zich beperkt tot hun eigen vak, en tonen waar de Fransen wiskundig of natuurkundig jargon gebruiken, zonder idee waar de klepel hangt. Vandaar het erectiele orgaan en de vierkantswortel. Nog een van Lacan: 'De pi van Euclides en de g van Newton, die men altijd als constant en universeel beschouwde, worden nu gezien in hun onvermijdelijke historiciteit.'

Sokal, in het weekblad Nouvel Observateur, dat al een omslagartikel aan hem wijdde: 'We leren van Lacan dat de structuur van de neuroticus precies als een torus is, van Kristeva dat de taal van de poëzie een continue functie onthult, en van Baudrillard dat de moderne oorlog zich afspeelt in een niet-Euclidische ruimte. Ze hebben vagelijk een notie waarover ze het hebben, maar niet meer dan dat.'

Weten waarover je praat, geen dikdoenerij met ingewikkelde woorden, geen van autoriteits-argumenten gebruiken - dat zijn de elementaire eisen waaraan Sokal en Bricmont de Fransen toetsten, om vervolgens te concluderen dat de intellectuele keizers geen van allen kleren aanhebben. De pedagogische kant van de zaak was dat ze het idolate Amerikaanse publiek wilden voorhouden dat een obscure betoogtrant niet per se diepzinnig hoeft te zijn.

In Amerika kreeg Sokal steun van de linguist annex politiek enfant terrible Noam Chomsky - bepaald geen lachebekje. Daarna voegden zich de filosoof Paul Boghossian en de Nobelprijswinnaar voor de natuurkunde Steven Weinberg aan zijn zijde.

In Frankrijk waren de reacties geheel anders. Julia Kristeva, een van de 'slachtoffers', maakte gewag van een 'antifranse intellectuele onderneming. Tegenover het aura van de Franse denkers in de Verenigde Staten, heeft de francofilie plaats gemaakt voor francofobie.' Een soortgelijke gedachte diepte de socioloog Bruno Latour uit: 'De Amerikaanse fysici gaan in de aanval omdat zij, sinds het einde van de Koude Oorlog, hun krediet hebben verspeeld.'

Een bloemlezing van de epitheta die Sokal zijn toegevoegd: academische smeris, anti-europese chauvinist, reactionaire protectionist, liefhebber van symbolische boekverbranding. Zelfs Le Monde en Libération, die allebei omstandig verslag deden van de affaire, hadden het moeilijk distantie te bewaren. Het is nog maar een week geleden dat president Chirac in Moskou weer eens uitvoer tegen de Amerikanen en hun onbedwingbare zucht naar de almacht.

Le Monde schreef heel netjes en indirect. De auteurs van dit boek hadden via een aanval op Parijse reputaties hun appeltjes in Amerika willen schillen. Maar het boek is nu in Parijs gepubliceerd, in een heel andere context. 'En wie profiteert er van het gerucht van oplichterij, insinuering van incompetentie, verdachtmaking van een generatie denkers?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden