Altijd zo blank mogelijk trouwen

Europese huwelijken in Indië waren meer dan een liefdevol verbond tussen man en vrouw...

Een werkgever die zich uitspreekt over de gewenste trouwdatum en huwelijkskandidate – zo ver ging de bemoeienis met de Nederlander die verkaste naar Nederlands-Indië, en zijn toekomstige vrouw wilde meenemen.

Het onderzoek Passie en missie, waarop historisch antropoloog Eveline Buchheim komende week dinsdag aan de Universiteit van Amsterdam promoveert, laat zien dat er maar weinig privé was aan deze ‘koloniale huwelijken’. Daarvoor waren ze te belangrijk voor het koloniale bestel.

Het huwelijk reguleerde de seksualiteit en daarmee de ‘puurheid van het ras’, waardoor ook de machtsverhoudingen duidelijk bleven, schrijft Buchheim. Die controlerende functie was zo sterk omdat de koloniale huwelijken heel zichtbaar waren.

Letterlijk, doordat ze een andere huidskleur hadden, maar ook door de open architectuur van de huizen, de grote sociale controle van de Europese gemeenschap, en de aanwezigheid van personeel in de huizen.

Buchheim bestudeerde de periode tussen 1920 en 1958 aan de hand van persoonlijke documenten van Europeanen op Java. Wat daarbij opvalt, zijn de ingewikkelde pogingen die werden gedaan om op basis van klasse, sekse en kleur een hiërarchie te vestigen, waarbij een dubbele moraal goede diensten bewees.

Zo kon bijvoorbeeld een blanke man een zwarte vrouw nooit verkrachten, omdat zij seksueel onverzadigbaar zou zijn. Andersom kon in een seksuele relatie tussen een blanke vrouw en een zwarte man alleen maar van verkrachting sprake zijn.

De grenzen tussen de verschillende bevolkingsgroepen moesten streng worden bewaakt, omdat anders orde en controle in het geding kwamen. De wet onderscheidde daartoe Inlanders, Europeanen en Vreemde Oosterlingen.

In de praktijk waren zulke strakke scheidslijnen moeilijk te trekken. Met name de Indo-Europeanen, die deel uitmaakten van de koloniale elite, van de lagere ambtenaren en middenstanders, maar ook van de kampong-bewoners, waren lastig consequent in één hokje te plaatsen.

Omdat ze met hun huidskleur soms ook voor Italianen of Portugezen konden doorgaan, probeerden sommige Indo-Europeanen zich als zodanig tot de Europeanen te laten rekenen.

‘Europees’ was sowieso een geliefd etiket, ook onder de Nederlanders. ‘Europees had een meer kosmopolitische uitstraling dan Nederlands, dat toch eerder met bekrompenheid en zuinigheid geassocieerd leek te worden’, schrijft Buchheim.

De Europese gemeenschap zelf functioneerde volgens een hiërarchie, waarin klasse, werkkring, opleiding, godsdienst, gedrag en sociaal netwerk van invloed waren. Huwelijken dienden ervoor, grenzen tussen de verschillende groepen af te bakenen; tegelijk kon een vrouw door ‘goed’ te trouwen, een klasse hoger komen.

Met name Indo-Europese vrouwen werden daarom aangemoedigd zo ‘blank’ mogelijk te trouwen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden