Altijd weer die rituele storm van kritiek op de 'falende' toezichthouder

Zoals haast na elk voedselschandaal, zit de NVWA (Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit) weer op de schopstoel. Toch is de volksgezondheid nauwelijks in het geding gekomen tijdens de gifeierenaffaire.

Eieren worden op last van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) vernietigd bij een pluimveehouder. Beeld anp

Het leek deze week af en toe wel alsof de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) zelf die fipronil in de eieren had gestopt. De kritiek van columnisten en voedselexperts richtte zich nauwelijks op de bazen van Chickfriend en Poultry-Vision, de bedrijven die verantwoordelijk zijn voor de verspreiding van fipronil in kippenstallen. In plaats daarvan kreeg de NVWA de eieren naar het hoofd geslingerd: 'NVWA schept verwarring', 'Overheid faalt in gifcrisis', 'Kamer razend na NVWA-gezwalk', 'NVWA faalt', snerpten de krantenkoppen.

Toch is de volksgezondheid nauwelijks in het geding gekomen tijdens de gifeierenaffaire. Misschien dat de eieren van één Betuws bedrijf een echt risico vormen voor de gezondheid, maar zelfs dat risico is beperkt. Terwijl consumentenorganisaties zich vooral boos maken omdat de verdachte eieren volgens hen niet snel genoeg uit de winkel verdwenen, roepen de kippenboeren dat zij onevenredig zijn geschaad. Zij dreigen failliet te gaan vanwege een schandaal dat waarschijnlijk geen enkele consument ziek heeft gemaakt.

Kortom: de NVWA zit weer op de schopstoel. Zoals na elk voedselschandaal. Of het nu EHEC in groente is of salmonella op zalm, of paardenvlees op de pizza: altijd is er weer die rituele storm van kritiek op de 'falende' toezichthouder. De NVWA bestaat sinds 2012. De controle-instantie komt voort uit minstens zes andere toezichthoudende organen, waaronder de Keuringsdienst van Waren en de Rijksdienst voor de Keuring van Vee en Vlees. Gedurende twintig jaar fuseerden die uiteindelijk allemaal met elkaar en elke fusie was tevens een forse bezuiniging.

De NVWA die uiteindelijk het resultaat was van die fusiegolf, was dan ook een nogal uitgekleed resultaat. De journalist Marcel van Silfhout becijferde enkele jaren geleden al dat door al die fusies het aantal echte inspecteurs met 70 procent was afgenomen en het aantal inspecties met 88 procent.

Eieren met eicode 2-NL-4015502 leveren een acuut gevaar op voor de gezondheid. Daarnaast zijn er 59 eicodes van eieren die een dusdanig verhoogd fipronil-gehalte hebben dat ze beter niet door kinderen kunnen worden gegeten. De eicode kunt u op het ei vinden. Voor alle andere eieren geldt dat er geen aanleiding is consumenten af te raden deze te eten. Voor een actuele lijst met eicodes, raadpleeg de website van de NVWA.

Veiliger dan ooit

Desondanks is voedsel veiliger dan ooit, zegt Jaap Seidell, hoogleraar voedselveiligheid aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. 'Voedselfraude is van alle tijden. Als een restaurant vroeger kattenvlees serveerde, kwam daar echt niemand achter tenzij de kok zijn mond voorbij praatte.' En een schandaal zoals nu met die eieren had niet zo lang geleden niet eens kunnen ontstaan: 'We hadden gewoon de techniek niet om fipronil in deze concentratie aan te tonen.'

De affaire bewijst volgens hem juist hoe onwaarschijnlijk goed de controle op voedselveiligheid is. 'We vinden verontreiniging in één ei en even later weten we precies welke boerderijen mogelijk met fipronil zijn bewerkt en in welke winkels die eieren liggen.' Maar nog altijd vallen er in Nederland jaarlijks tachtig doden door verontreinigd voedsel. De NVWA stuurt tegenwoordig veel minder inspecteurs de straat op voor controles ter plaatse. Het orgaan zoekt nu eerst uit bij welke bedrijven of sectoren de risico's zitten en de kans op overtredingen het grootst is. 'Er werken hier steeds meer data-analisten', zegt de NVWA-woordvoerder. 'Die kijken niet alleen naar de gegevens van bedrijven, maar zoeken ook de sociale media af naar aanwijzingen dat er ergens geknoeid wordt met voedsel.' Dat is de inspectie anno het Facebook-tijdperk.

Paardenvleesschandaal

Bovendien leunt het toezicht steeds meer op de inzet van particuliere bedrijven. Dat is geen Nederlands verschijnsel, dat gebeurt overal in de wereld. Privaat en publiek toezicht schuiven steeds verder in elkaar; de wetenschap noemt dat de hybridisering van het toezicht.

In Nederland was 2012 een cruciaal jaar voor die hybridisering. Dat jaar werd heel Europa opgeschrikt door het paardenvleesschandaal, waarvan een Nederlandse vleeshandelaar de spil was. In allerlei rundvleesproducten bleek paardenvlees te zitten, wat leidde tot de grootste terugroepactie van vlees ooit. Het gezondheidsrisico was nagenoeg nul, maar staatssecretaris Dijksma besloot 50 duizend ton vlees te vernietigen. Voor de NVWA had de affaire één prettig gevolg: de geplande zoveelste bezuinigingsronde werd onmiddellijk afgeblazen.

De affaire leerde ook dat het toezicht misschien volstond om bonafide bedrijven onder controle te houden, maar niet berekend was op fraudeurs. Daarop staken supermarktbedrijven, voedselconcerns en het ministerie van Economische Zaken de koppen bij elkaar en bedachten een controlesysteem dat die fraude wel zou kunnen aanpakken: 'ketenborging'. Elk bedrijf dat nog wil leveren aan een ander bedrijf in zo'n keten, moet zich onderwerpen aan controles die een stuk verder gaan dan die van de officiële toezichthouders. Anders gezegd: het publieke toezicht werd goeddeels vervangen, of overtroffen, door het private. De publieke toezichthouder zal zich ertoe beperken toezicht te houden op de private toezichthouder. Hybrider kan niet. De NVWA heeft inmiddels al drie van dit soort ketens toegelaten; acht zijn er nog in onderzoek.

Benno Bruggink, woordvoerder Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit geeft een toelichting aan de pers na het overleg bij de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) in Utrecht. Beeld anp

Dat al het voedsel kan worden gecontroleerd op alles wat er mis mee kan zijn, is een illusie. De controle op stoffen waarvan het gebruik in een sector is toegestaan is best goed. Maar het probleem zit juist bij de stoffen waarvan niemand verwacht dat ze in het voedsel kunnen zitten. Fipronil in ei is daarvan een goed voorbeeld, zegt Leen van Ginkel, directeur bij het instituut voor voedselveiligheid Rikilt. 'We zoeken naar stoffen die je kunt verwachten in een bepaald product. Maar fipronil mag in de veehouderij niet gebruikt worden. En dus wordt er weinig op gecontroleerd.'

Dat is een overstatement, want er werd helemaal niet op gecontroleerd. In heel Europa niet. Want het is Brussel dat de grote lijnen van het voedseltoezicht uitzet, dat bepaalt hoe de voedselwaakhonden moeten opereren en op welke stoffen ze moeten letten. De Europese Unie heeft het nooit nodig geacht op fipronil te testen in dierlijke producten. Daar was niet eens een bruikbare test voor. Die is pas begin dit jaar ontwikkeld en zou in de loop van dit jaar voor het eerst worden ingezet. Na de uitbraak van eiergate heeft de NVWA de nieuwe test heel beperkt toegepast op kippenvlees: daar werd geen fipronil in gevonden.

Een toezichthouder moet gezaghebbend zijn en onafhankelijkheid is daarvoor cruciaal. Een instituut als De Nederlandsche Bank is onafhankelijk: geen minister of bankier kan DNB-president Klaas Knot zeggen wat hij moet doen. Hoe anders is dat bij de NVWA. Daar is het de minister van Economische Zaken, nu dus Henk Kamp, die het beleid bepaalt.

Onbalans

Dat gebrek aan onafhankelijkheid is de NVWA uitvoerig voor de voeten geworpen in de Q-koorts-epidemie. Het was al lang bekend dat Q-koorts door geiten werd verspreid, maar de geitenboerderijen werden vanwege het economisch belang niet gesloten. De epidemie eiste meer dan zeventig levens.

De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid brak al in 2013 een lans voor de onpartijdigheid en onafhankelijkheid van toezichthouders. Pieter van Vollenhoven, hoogleraar risicomanagement en oud-voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid: 'Het toezicht is bedoeld om het publieke belang te dienen, maar dat gebeurt vaak niet. Wat hebben we nou gehoord van het Staatstoezicht op de Mijnen over de risico's van aardgaswinning voordat het een crisis werd?'

Toezichthouders zijn te vaak een verlengstuk van het bestuur, zegt hij. 'Toezichthouders zeggen tegen mij dat ze af en toe een oogje moeten dichtknijpen. Dat moet van hun bestuur.' Dat gebeurde bijvoorbeeld toen het toezicht op alcoholverkoop werd overgeheveld van de NVWA naar de gemeenten.

Maar is aanscherping van het toezicht eigenlijk wel nodig? Jaap Seidell twijfelt. 'Er dreigt wel een onbalans, want de grootste gezondheidsrisico's van voedsel zijn nu zout, vet en suiker dat er legaal in zit.' Dus eigenlijk is de consument zelf het grootste risico? 'Ja.'

Lees meer over het gifeierschandaal

'Het is onwetenschappelijk' dat er maximaal 0,005 milligram fipronil per kilogram in de besmette eieren mag zitten. Dat zegt Martin van den Berg, die als hoogleraar toxicologie van de Universiteit Utrecht de overheid adviseerde over de besmette eieren.

De onrust over het insecticide fipronil in kippeneieren is overdreven. Dat vinden drie hoogleraren. Zelfs als de besmette eieren al een jaar in omloop zijn, wat volgens de NVWA zou kunnen, is dit volgens de hoogleraren geen groot probleem.

Amper is de pluimveesector bekomen van de vogelgriep of de volgende crisis dient zich aan: kippen en eieren van tientallen bedrijven zijn besmet met een verboden bestrijdingsmiddel. Hoe de fipronil-ramp zich in drie weken voltrok. (+)

Mogelijk worden er in Nederland al meer dan een jaar eieren verkocht die te hoge doses van het giftige fipronil bevatten. Een pluimveehouderij in Drenthe kreeg namelijk al in juni 2016 bloedluisbestrijders van Chickfriend over de vloer.

Wat is fipronil?
Fipronil is een insecticide die vooral gebruikt wordt in producten tegen vlooien, teken en mijten.

Is het schadelijk?
Ja, bij consumptie van grote hoeveelheden kan het bij de mens schade toebrengen aan de nieren, de lever of de schildklier.

Is het schadelijk wanneer je een kleine hoeveelheid binnenkrijgt?
Nee, de risico's vallen in het niet bij die van alledaagse zaken als zonnebanken, de uitlaatgassen van scooters en alcohol.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden