ColumnJasper van Kuijk

Als ontwerper moet je je altijd afvragen: heb ik een mandaat voor wat ik wil bereiken?

Denkfouten in het hedendaags ontwerp gefileerd door innovatie-expert (en cabaretier Jasper van Kuijk. Deze week: vergeet nooit voor wie je ontwerpt.

Kunnen viaducten racistisch zijn? Van de Amerikaanse stedenplanner Robert Moses wordt gezegd dat hij een aantal viaducten over de toegangswegen naar de New Yorkse stranden van Long Island zo laag maakte dat er alleen auto’s onderdoor konden en geen bussen. Stranden werden onbereikbaar met het openbaar vervoer, dat vooral door arme Afro-Amerikanen werd gebruikt. Robert Moses stond bekend om zijn racistische denkbeelden.

De viaducten van Moses illustreren dat ontwerpen geen neutrale activiteit is. Alles wat wordt ontworpen, grijpt in onze wereld in. Soms zijn de effecten onverwacht of onvoorspelbaar. Maar social designers, die hun ontwerpvaardigheden niet loslaten op apps of stofzuigers, maar op maatschappelijke vraagstukken, proberen bewust ons gedrag te sturen. Dit alles met het doel de maatschappij beter te maken.

Maar wat is beter?

Soms is dat best duidelijk, bijvoorbeeld een weg smaller laten lijken, zodat je op een 60-kilometerweg niet 90 gaat rijden, daarop is weinig aan te merken. Er is namelijk vastgelegd dat je daar maar 60 mag rijden en als je dat niet doet, kan dat ook nog zeer negatieve consequenties hebben. Voor jezelf, maar ook voor andere weggebruikers.

In andere gevallen is het niet zo helder. Op scholen veganistisch eten stimuleren, omdat dat het klimaat minder belast, is dat goed? Data van overheidsdiensten beter koppelen en visualiseren, zodat fraude sneller duidelijk wordt en de overheid geld bespaart, is dat goed?

Ik sprak een van de eerste ‘stadsontwerpers’ van Nederland. Zij had een team van ontwerpers, dat de gemeente Eindhoven hielp om met ontwerpen problemen op te lossen. Een van de moeilijkste dingen, zo vertelde ze, was als de politieke kleur van het college van burgemeester en wethouders veranderde en ontwerpers oplossingen moesten gaan bedenken die niet in het verlengde van hun eigen idealen lagen. Maar dat moest wel. Ambtenaren leggen een eed af om onpartijdig te zijn. Het kan dus zo zijn dat je voor het ene college bezig bent om ondersteunende regelingen beter toegankelijk te maken voor minder draagkrachtige gezinnen, om daarna voor de volgende wethouder het aantal uitkeringen te beperken.

Een ontwerp voor het publieke domein kan niet alleen gebaseerd zijn op hoe jij als ontwerper vindt dat de wereld eruit zou moeten zien. Je moet je altijd afvragen of je een mandaat hebt voor wat je met je ontwerp probeert te bereiken, een juridische, democratische of politieke volmacht. Omdat het is vastgelegd in wetten, erover is gestemd door burgers of omdat er een besluit is genomen door gekozen volksvertegenwoordigers.

En dan kun je als social designer zeggen: maar ik heb toch goede bedoelingen? Oké, maar zou Robert Moses, toen hij die viaducten zo laag ontwierp, dan van zichzelf hebben gevonden dat hij slechte bedoelingen had?

Jasper op Twitter: @jaspervankuijk

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden