'Als je niet angstig bent word je bijna als abnormaal beschouwd'

Met Halloween voor de deur ziet Sir Edmund de angst onder ogen. Met een opmerkelijk en ontnuchterend verhaal over de 'angstknop' in onze hersenen, de engste boeken en filmscènes, en om te beginnen filosoof en psychiater Damiaan Denys, die werkt aan een alomvattend boek over angst (maar schrijfangst!). 'We zijn angstiger dan twintig jaar geleden, terwijl er minder reden voor is.'

Beeld Koen Hauser

Er is een boekomslag (wit, met grijze en rode letters), er is een titel (Angstparadox), er is een prijs (euro 19,99) en ruim een jaar geleden was er ook een wervende aankondiging in de najaarscatalogus van uitgeverij Atlas Contact: 'Toonaangevend psychiater-filosoof Damiaan Denys schrijft hét boek over angst'.

Wat er alleen nog niet is, is het boek.

Aanvankelijk zou Angstparadox verschijnen in november 2016. Daarna in november 2017. Maar ook dat gaat niet lukken, zegt Damiaan Denys (52) enigszins timide in zijn werkkamer in het Amsterdams Medisch Centrum. De reden? 'Angst. Angst om het niet goed te doen. Ik zit vast in een raar soort dynamiek. Als ik 's ochtends iets schrijf, ben ik een uur later blij. Maar 's avonds denk ik: het is nonsens, dit is al duizend keer geschreven, hou op met die onzin, wie gaat dit lezen? Ik heb angst om te schrijven.'

Damiaan Denys. Beeld Nico Brons

En dat is geen grap?

'Nee! Schrijven is voor mij echt een ding, ik voel me daar heel onzeker over. Sinds anderhalf jaar schrijf ik columns, voor Het Parool en De Psychiater, maar het schrijven van een boek is iets anders. Dat heeft te maken met mijn opleiding denk ik; ik ben begonnen als filosoof en voor mij is het geschreven woord bijna heilig. Een boek is blijvend. Ik ben bang dat ik niet aan de verwachting kan voldoen; ik schrijf veel gemakkelijker theaterteksten dan een boek. Nu ja, het is ook een beetje onvolwassen gedoe hè.'

Filosoof en hoogleraar psychiatrie Damiaan Denys (Universiteit van Amsterdam) is geboren in Vlaanderen maar woont en werkt al geruime tijd in Nederland. Hij is afdelingshoofd psychiatrie aan het AMC en als neurowetenschapper verbonden aan het Nederlands Herseninstituut. Denys zoekt graag een breder publiek op; in 2015 was hij een van VPRO's Zomergasten en sinds een paar jaar maakt hij solotheatervoorstellingen over angst.

Tekst gaat verder onder de video.

Wanneer bent u - los van dat schrijven - voor het laatst bang geweest?

'Dat was in het theater. De minuten waarin de mensen de zaal inkomen en je achter in de coulissen zit te wachten tot je op moet, vind ik vreselijk, ik ben dan ook misselijk. De intensiteit van die emotie is zo heftig; als ik er nu over spreek, komt dat gevoel weer op. Ik heb over die angst voor het theater net een nieuw stuk geschreven, dat ga ik 20 november brengen bij de Akademie van Kunsten in Amsterdam. Ik zie er verschrikkelijk tegenop.'

Hoogleraren zijn toch gewend voor een publiek te spreken?

'Theater is echt anders, dat is een verschil van dag en nacht. Als ik een lezing geef ben ik de professor, dat is beschermend. In het theater stel je je kwetsbaar op. Dat was ik niet gewend, ik heb er ook geen opleiding voor gehad.'

Je kunt ook zeggen: dan maar niet het podium op.

'O nee! Dan zou ik doen wat ik altijd bestrijd. Ik denk dat het uiteindelijk altijd vruchtbaarder is om door je angst heen te gaan, jezelf ermee te confronteren en hem uiteindelijk te overwinnen. Angsten belemmeren ons ten volle te leven. Als je toegeeft aan wat je niet durft of niet kan - fietsen, zwemmen, wat dan ook - maak je je wereld weliswaar comfortabel, maar ook heel klein. Door tegen angst te strijden, er dwars doorheen te gaan, geef je jezelf de mogelijkheid iets nieuws te doen en zo jezelf te overtreffen. Dat is toch een kleine overwinning. En het is wat het leven zo aantrekkelijk maakt. Je merkt dat mensen enorm genieten van het overschrijden van hun eigen belemmeringen.'

Dat Damiaan Denys een reputatie heeft opgebouwd als angstdeskundige is hem min of meer per ongeluk overkomen, zegt hij: 'Mijn eigenlijke specialisme is de dwangstoornis, die onder de angststoornissen valt. Jaren geleden werd ik daarom gevraagd in Utrecht een studium generale over angst te verzorgen. Ik sloeg een brug tussen filosofie, psychiatrie en neurowetenschap en blijkbaar vonden mensen dat boeiend, want ik werd daarna vaker gevraagd. Inmiddels is angst een onderwerp geworden waaraan ik vastkleef. En mede door dat boek dat ik maar niet afkrijg, weet ik er inmiddels wel veel van af.'

Wat zijn de verschillende soorten angst?

'Grofweg kun je er drie onderscheiden: schrik, vrees en angst. Schrik is de reactie die opkomt als je een klap hoort of opeens oog in oog staat met een wolf. Die reactie gebeurt volkomen onbewust, je stresssysteem slaat aan en daar kun je niks aan doen.

'Vrees is het gevoel van bang zijn voor een specifiek ding: een onderwerp, een object, hoogte of laagte, een man of een vrouw. Fobieën, bijvoorbeeld voor spinnen, hebben met vrees te maken en zijn doorgaans goed behandelbaar. Nummer drie, angst, hangt samen met het gevoel van geen controle hebben. Vrees, schrik en angst zijn als eb en vloed: ze vloeien in elkaar over, je kunt moeilijk zeggen waar het een begint en het ander eindigt. Maar het zijn wel drie verschillende concepten. Ter wille van het begrip is het goed ze van elkaar te scheiden.'

In zijn boek Angstparadox zal Denys vooral ingaan op de derde categorie, angst dus. 'De essentie van Angstparadox is dat mensen in onze tijd angstiger zijn dan pakweg twintig jaar geleden, terwijl er feitelijk minder reden voor is. Kenmerkend voor onze tijd is dat we bang zijn geworden voor de angst zelf, zozeer dat je kunt stellen dat we in een angstcultuur leven.'

De mens lijdt het meest door het lijden dat hij vreest; bedoelt u dat? Maar die uitspraak is al heel oud.

'Angst is natuurlijk niet nieuw, die is er zolang de mens bestaat. Maar tegenwoordig zijn we bang voor de angst zelf. We zijn bang voor de oncontroleerbaarheid van controleverlies. De essentie van díé vorm van angst is het puur imaginaire gehalte ervan. Daarom kan het ook zo volledig losgaan; aan ons inbeeldingsvermogen zit geen grens.

'Je zit in het vliegtuig, naast een raampje, en je ziet dat er een barst in zit. Je denkt: als dat barstje groter wordt, gaat het raam stuk en word ik naar buiten gezogen... Angst maakt gebruik van een unieke menselijke capaciteit, namelijk die tot anticiperen. Tot inbeelden. Angst is een menselijk ding. Dieren kennen schrik, ze kennen vrees; maar alleen de mens kent angst. Angst is een essentieel menselijke emotie.'

En dus al heel oud.

'Iedereen is al duizend jaar met angst bezig, zeker. Maar we leven nu in een cultuur die gemodelleerd is naar de angst. En dat is het verschil met vroeger.'

Als we inderdaad in een angstcultuur leven, zoals u zegt, hoe komt dat dan?

'Het is ambivalent. We zijn veel meer dan vroeger gehecht aan controle, zekerheid en comfort. Onze kinderen mogen tot de hoek van de straat lopen, onze overgrootouders wandelden toen ze klein waren rustig naar een dorp verderop. We zijn bang geworden voor minuscule dingen, mensen zijn al bijna bang voor de regen. Alles is gericht op het vermijden van nare gebeurtenissen.

'Kranten staan vol met angstopwekkende artikelen: dreigende drama's, mogelijke rampen. In advertenties voor badkamers waarin niet staat: koopt onze badkamers want onze baden zijn zo goed, nee, er staat: wist u dat een op de vijf mensen uitglijdt in de badkamer? Men weet: als ik mensen bang maak, kan ik mijn spullen gemakkelijker verkopen. Politici, ideologen, media, allemaal maken ze de mensen bang.'

Ik weet zeker dat geen enkele Volkskrant-journalist bewust stukken schrijft die mensen bang maken omdat angst zo goed zou verkopen.

'Nee, dat is het juist. Ik was laatst bij een debat over media en terreur en ik stond versteld over het gebrek aan inzicht van hoofdredacteuren over de manier waarop ze journalistiek bedrijven. Maar als hier nu een vrouw in boerka binnenkomt, denken wij niet: waarom draagt die vrouw zulke rare kleren? Waar zou ze vandaan komen? Nee, we denken: zou die vrouw geen bomgordel onder haar boerka dragen? Zover is het al gekomen: de natuurlijke verwondering waarmee we naar nieuwe dingen kijken, is vervangen door een eerste reactie die te maken heeft met angst.

'De media spelen daar een grote rol in omdat ze in onze maatschappij enorm dominant zijn geworden. Mensen halen tegenwoordig al hun informatie uit de media. Ik las een stuk over Amerikaanse jongeren in de jaren zestig. Het ging over bezittingen die destijds belangrijk voor ze waren, daar waren lijstjes van. Op nummer twee stond: 'Mijn encyclopedie'.

'Wie heeft er nu nog een goede encyclopedie in huis? We halen onze informatie van Google, uit kranten, van sites. Mensen kijken naar Freek Vonk bij DWDD en denken dat ze weten wat biologie is. De media hebben het monopolie op kennis gekregen.'

Is het probleem niet veel meer dat mensen hun informatie via sociale media als Facebook en Twitter tot zich nemen, en juist níét via de traditionele media?

'Sociale media, dat zijn de burgers; en de burger doet wat-ie wil. Maar traditionele media dragen een verantwoordelijkheid. Doordat zij het monopolie op kennis hebben gekregen, is kennis een consumptieartikel geworden, handelswaar. En daarmee wordt kennis steeds oppervlakkiger.

'Als kind bladerde ik weleens door De Standaard; wat daarin stond was gewoon niet te begrijpen, oersaai, allemaal cijfers. Nu zijn de media feminiener maar slaat het door naar de andere kant. Het is niet en/en, maar of/of; de cijfers hebben plaatsgemaakt voor de beleving. Een reporter zegt niet meer: er is een brand in Putten, nee: men gaat naar die reporter toe en vraagt hem hoe het voelt om bij die brand te staan.'

Beeld Koen Hauser

Dat de emotie regeert heeft wellicht te maken met de complexiteit van de samenleving; emoties begrijpt iedereen tenminste nog.

'Maar het is wel gevaarlijk. Door zo te focussen op de beleving maken media ons niet alleen bang maar vervullen ze ook hun taak niet. In feite wordt een groot deel van de grote maatschappelijke problemen gecreëerd door conceptuele onhelderheid. We zijn oppervlakkig in onze beschrijvende concepten. Die #MeToo-discussie is daar een mooi voorbeeld van. Die gaat over seksuele intimidatie, maar waar hebben we het nu precies over? Je hebt verkrachting, je hebt aanranding; je hebt ook mannen die handtastelijk zijn. De aanpak van Harvey Weinstein is een andere dan die van een goede vriend van ons, die mijn vrouw elke keer als hij langskomt stevig bij haar middel pakt, terwijl ze daar niet van gediend is. Maar er iets van zeggen, vindt ze niet gemakkelijk.'

Die angst om te zeggen waar je wel en niet van gediend bent, waar komt die vandaan?

'Dat heeft te maken met de waarheid. Dat verzin ik nu ter plekke, maar het is wel zo: wij zijn bang voor de waarheid.'

Als het over dit onderwerp gaat?

'Altijd. Elke waarheid komt als een verrassing. Elk waarheid is harder dan datgene wat we denken dat waar is. We zijn niet zo goed in waarheden. We denken dat we in vrijheid en waarheid leven, maar dat is niet zo. We creëren werelden die altijd prettiger zijn dan de echte.'

Angst creëert vicieuze cirkels waar je niet meer uitkomt, zegt Denys: 'Omdat angst niet om de realiteit gaat, maar om fictie. Die fictie is oneindig; ik kan mij het zotste voorstellen. En omdat die fictie niet toetsbaar is aan de realiteit, kan het alleen maar erger worden. Amerika loopt tien jaar verderop in die angstcultuur; verder in negatieve zin. Wij hebben de angstcultuur van de Amerikanen overgenomen. Angst is normaal geworden, als je niet angstig bent, word je bijna als abnormaal beschouwd. 17 procent van de mensen, ongeveer 1 op 5, lijdt aan een angststoornis. Maar 60 tot 70 procent van de Nederlanders is bang voor terrorisme.'

Is angst erfelijk?

'Families waar angst veel voorkomt hebben zeker de neiging dat over te dragen. Maar hoe het werkt, weten we niet precies.'

Weten we dan ook niet waarom de een angstiger is dan de ander?

'Het eerlijke antwoord is: nee. Ik heb drie zonen. De oudste, nu 20, is heel angstig; de twee jongere zijn misschien wel te weinig angstig. Hoe angstig iemand is, heeft deels te maken met aanleg, familiale context, met iemands genetische achtergrond. Er zijn ook biologische verschillen; vrouwen zijn veel angstiger dan mannen.

'Maar vooral heeft angst te maken met hoe we naar de wereld kijken. Angst is een affect, een emotie, maar Sartre zei al: een emotie verandert de wereld totáál. De blik waarmee je naar de wereld kijkt, bepaalt hoe die wereld eruit ziet. Je kunt je kinderen een zodanige opvoeding geven dat ze angstig naar de wereld kijken. Je kunt angst induceren, je kunt mensen bang máken.'

We zoeken zelf ook angst op, door thrillers te lezen, enge films te kijken en onze kinderen de sprookjes van Grimm voor te lezen of Halloween te vieren.

'Dat is allemaal oefening, in een veilige context. Het heeft met dat vermogen tot anticiperen te maken; we oefenen tot iets werkelijk gebeurt. Je leert jezelf met angst omgaan.

'Want angst zit in jou zelf, niet in de buitenwereld. Angst overwinnen is een gevecht met jezelf, het is het vermogen om te gaan met iets dat jou naar beneden drukt; en dat is een heel intiem gevecht. Er bestaat geen heftiger emotie dan angst.'


Lees ook deze huiveringwekkende stukken uit de Sir Edmund deze week

Volgens hoogleraar Jack van Honk is de amygdala meer dan de aan-uitknop van angst. 'Het is heel lastig om gevestigde denkbeelden te laten kantelen' (+)

Een suggestief stuk behang, een putvrouw en razende tanden: zeven heel erg enge lievelingsscènes van de filmredactie (+).

Van Edgar Allen Poe tot Haruki Murakami: vijf heel erg enge boeken volgens de boekenredactie (+).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden