'Alle revoluties beginnen met literatuur'

Dertig jaar geleden veroorzaakte ze grote ophef met haar roman Fear of Flying (Het ritsloze nummer), de sleutelroman van de seksuele revolutie....

Erica Jong is moe, en dat komt niet alleen doordat ze pas een paar uur geleden uit New York is aangekomen. Ze heeft een heftige week achter de rug. 'Gisteren vierden we de dertigste verjaardag van Fear of Flying, onder meer met een forumdiscussie over de invloeden van het boek. En een paar dagen daarvoor is mijn dochter getrouwd. Dat was een gigantisch feest. Enerverend allemaal, maar ik sla me er wel doorheen.' Als om haar woorden kracht bij te zetten begint de 61-jarige schrijfster, die over twee maanden oma hoopt te worden, een enthousiast verhaal af te steken over de nieuwe edities die ter gelegenheid van het jubileum van haar everseller overal ter wereld zijn verschenen.

'Fear of Flying is in al die dertig jaar steeds in druk geweest. Dat is heel bijzonder. Er was een tijd dat het me ergerde steeds maar weer met die roman te worden geassocieerd. Tijdens interviews begonnen journalisten altijd over Fear of Flying, terwijl ik sindsdien toch zoveel andere boeken heb geschreven. Pas later ben ik gaan beseffen hoe uniek het is een boek op je naam te hebben dat zoveel levens heeft beïnvloed, zo'n maatschappelijke impact heeft gehad.'

De bewering dat Fear of Flying (in Nederland: Het ritsloze nummer) Jongs reputatie heeft gevestigd is inderdaad een understatement. Hoewel ze inmiddels acht romans op haar naam heeft staan, en tal van andere publicaties, waaronder dichtbundels en non-fictieboeken, is Erica Jong synoniem voor Fear of Flying. Achterop elk nieuw boek wordt naar haar geruchtmakende romandebuut verwezen, nooit naar haar andere publicaties.

De reden is eenvoudig. Het belang van Jong zit hem niet in de eerste plaats in haar grote literaire talent – ook Fear of Flying is geen literair meesterwerk. Maar het was wel het boek dat precies op het juiste moment een inspiratiebron vormde voor en stem gaf aan een hele generatie vrouwen die genoeg hadden van het bedompte moralisme en paternalisme dat hun jeugd in de jaren vijftig en zestig hadden bepaald. Isadora Wing, de heldin van het boek, was de verpersoonlijking van de vrouw die zich bevrijdt uit een betuttelend milieu, de verpersoonlijking van de seksuele revolutie van de late jaren zestig en vroege jaren zeventig.

Tot nu toe gingen wereldwijd 12,5 miljoen exemplaren van het boek over de toonbank en nog altijd vindt het nieuwe lezers en lezeressen. De Nederlandse titel, Het ritsloze nummer, was een verwijzing naar het fenomeen zipless fuck dat een centrale plaats inneemt in de roman: de ultieme, ongeremde vrijpartij, waarbij – aldus Jong – ritsen automatisch openspringen, ondergoed als sneeuw voor de zon verdwijnt, en de geliefden samensmelten in een erotische totaalervaring.

Na een periode van, op zijn minst, gemengde gevoelens over Fear of Flying is de schrijfster nu dus weer trots op haar boek. Maar nog trotser is ze op het feit dat ze na het schrijven ervan is doorgegaan. Aanvankelijk met twee Isadora Wing-follow ups (How to Save Your Own Life en Parachutes and Kisses), en vervolgens met Fanny en Serenissima, historische schelmenromans in de beste picareske traditie.

Jongs belangstelling voor het genre van de picareske roman is terug te voeren op haar studie Engelse letteren, toen ze zich verdiepte in de 18de-eeuwse roman en daarbij kennismaakte met befaamde werken als Henry Fieldings Tom Jones. Jong: 'Ik voel mij aangetrokken tot de epische traditie en de mogelijkheid die in een vrouwelijke context te gebruiken, want ik ben mij er altijd van bewust geweest dat vrouwen in de literatuur worden buitengesloten. Ze krijgen hooguit marginale rollen, en hun functie is bijna altijd: wachten tot mannen iets doen. Zie Penelope in de Odyssee. Of het is hun taak mannen te verleiden iets te doen: zie de sirenen in hetzelfde epos.'

De laatste twee verwijzingen verraden Jongs recente preoccupatie met de klassieke Griekse letteren. Sinds zeven jaar houdt ze zich intensief bezig met het leven en werk van de legendarische dichteres Sappho. Jong: 'Het materiaal dat ons van en over Sappho ter beschikking staat, is zeer beperkt: het bestaat uit tweehonderd tekstfragmenten. Van veel zinnen ontbreekt het begin of het eind, en daarnaast heb je altijd te maken met de interpretaties van de vertalers.'

Er zijn maar een paar feiten over Sappho bekend, zegt Jong. 'We weten dat ze werd geboren rond 630 voor Christus op Lesbos. Er zijn aanwijzingen dat ze verzeild is geraakt in problemen van waarschijnlijk politieke aard en het eiland moest verlaten, waarna ze op Sicilië is gaan wonen. Verder heeft ze vermoedelijk een dochter gehad die Cleis heette, want dat gegeven is terug te vinden in haar overgebleven poëziefragmenten. Daarnaast wordt ze genoemd in Herodotes, via wie we weten dat ze een broer heeft gehad. Die uitgangspunten – je kunt het niet eens echt feiten noemen – vormen zo'n beetje alles wat we weten.'

Sappho's Leap is Erica Jongs hoogstpersoonlijke poging Sappho te 'rehabiliteren', om haar te bevrijden van de ideologieën die er met haar persoon zijn verbonden. Het meest recente en stuitendse voorbeeld vindt Jong dat de Griekse dichteres in de 20ste eeuw beschouwd is gaan worden als een icoon van het lesbianisme. 'De gedachte dat Sappho lesbisch zou zijn geweest, is gebaseerd op slechts twee woorden in de overgebleven fragmenten van haar werk. In de Hymne aan Aphrodite verwijst ze naar de geliefde als ”zij”, en zo is er nog een tweede fragment. Vandaag de dag weten we dat de oude Grieken biseksueel waren. Zij maakten geen duidelijk onderscheid tussen seks met hetzelfde of met het andere geslacht, en een verschijnsel als gay rights zouden ze absurd hebben gevonden. Van alle verminkingen die er door de eeuwen heen aan de figuur van Sappho zijn toegebracht, is de gedachte dat ze lesbisch is geweest waarschijnlijk de grootste.'

De geweldige aantrekkingskracht van Sappho schuilt volgens Jong in het feit dat zij in de literatuurgeschiedenis de eerste is die zichzelf opvoert als 'ik': 'Sappho is de eerste die het ik, het persoonlijke, een voldoende belangwekkend onderwerp vindt voor poëzie. Dat zie je niet bij Homerus. Een van haar beroemdste regels luidt: ”Sommigen noemen een formatie schepen het mooiste ter wereld, anderen een leger dat ten strijde trekt. Maar ik zeg: het is wie je liefhebt”. Kortom: zij postuleert het primaat van het individu en het primaat van de liefde. Dat maakt haar heel modern. Inderdaad, dat is óók een interpretatie. Maar wel een die rechtstreeks voortkomt uit haar werk.'

Er bestaat een directe link tussen Jongs belangstelling voor de klassieke oudheid en de crisis waarin de westerse wereld, en met name de Verenigde Staten,volgens haar nu verkeren. 'Ik merkte dat ik na 11 september naast Sappho ook de befaamde studie Decline and Fall of the Roman Empire van Gibbon ging lezen. En Herodotus. Waarom? Wat dreef me daartoe? Ik wilde begrijpen of onze beschaving toekomst had, welke lessen we uit het verleden konden trekken. In tijden van crisis grijpen wij terug op de klassieken.'

Jong ziet veel parallellen met het keizerlijke Rome, vooral in de VS. 'Neem de dwaasheid dat we miljarden uitgeven aan oorlogvoeren in Irak. Hoe kan de arrogante unilateralist George Bush, die alle verdragen schendt en zijn bontgenotenschoffeert, het Congres om 87 miljard vragen voor zijn machtspolitiek? In de Verenigde Staten zitten miljoenen mensen zonder baan, laten de medische voorzieningen ernstig te wensen over en staan de scholen op instorten. Dat is beangstigend, en het doet mij sterk denken aan het Romeinse rijk in verval.'

Uit haar andere historische romans weten we dat Jong haar personages graag in contact brengt met beroemde historische figuren. Dat overkomt ook Sappho, die onder anderen de befaamde dichter-slaaf Aesopus ontmoet. Aan de hand van diens levensverhaal beoogt Jong uitspraken te doen over de moderne, 21ste-eeuwse slavernij. 'Onze zienswijze luidt dat de Grieken slaven hadden en wij niet. Maar dat is onjuist. De wereld waarin wij leven, bestaat dankzij het feit dat we arme Derde-Wereldlanden exploiteren. Onze sneakers worden gemaakt door kinderen in Maleisië, die een paar centen per dag verdienen. Onze tapijten, transistors, schepen, allemaal worden ze gemaakt door mensen die zo goed als in slavernij leven. Ze wonen dan wel niet bij ons in huis en zeggen niet ”ja meester” tegen ons, maar er is wel degelijk sprake van slavernij. De globalisering heeft die slavernij alleen maar bevorderd. De Griekse slavernij was rechtvaardiger dan de onze, want in die tijd kon je eraan ontstijgen. Aesopus kon een vrij man worden. Dat is in onze Derde Wereld onmogelijk.'

Moderne slavernij, Amerikaans unilateralisme, de arrogantie van de macht: voor Erica Jong is de stap van klassiek Griekenland naar hedendaagse politieke en sociale misstanden maar een kleine stap. Logisch: met haar historische romans heeft ze de hedendaagse samenleving altijd een spiegel willen voorhouden. Dat is voor haar, zegt ze, een morele implicatie van het schrijverschap.

Jong: 'Ik heb een stem, mensen luisteren. Ik ben een communicator. Dus ik probeer ertoe bij te dragen dat mensen zich bewust worden van de wijze waarop Amerika bezig is zijn idealen te verraden. Zoals Gore Vidal ooit zei: schrijvers zijn de enigen zonder angst om te zeggen wat ze vinden, want zij zijn volkomen vrij. Politici, zakenlui en anderen zijn allemaal gebonden aan zakelijke belangen. Maar schrijvers niet. En als zij niet spreken, wie dan wel? Ik denk dat ik in staat ben om mensen wakker te schudden, dat ik een stem heb waarnaar wordt geluisterd.'

Meer dan literator voelt Jong zich dan ook moralist. 'Een van de redenen waarom ik mij aangetrokken voelde tot de 18de eeuw, was mijn voorliefde voor satire. De 18de eeuw heeft enkele van de grootste Engelstalige satirici voortgebracht, zoals Pope en Swift. Dat waren moralisten, mensen die de wereld wilden verbeteren. Dat ambieer ik ook. Alle grote revoluties van de 18de eeuw zijn op zijn minst ten dele uitgelokt door satirische schrijvers als Voltaire, en de twee die ik noemde. Alle revoluties beginnen met de publicatie van literaire werken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden