Agressie bij dementie vaak uiting van onmacht

Een dementerende man heeft zijn vrouw (80) gedood. Alzheimer en agressie gaan geregeld samen. Voor mantel­zorgers is het belangrijk te weten hoe te reageren.

Beeld anp

Toen Huub Buijssen hoorde dat een dementerende man uit Enschede zijn 80-jarige vrouw heeft gedood, moest de psychogerontoloog en gezondheidszorgpsycholoog aan zijn eigen vader denken. 'Hij had Parkinson en Alzheimer. Op een dag liep hij dreigend met een broodmes op mijn moeder af. Hij riep: 'Geef maar toe, smerige hoer, je doet het met de buurman!''

Het liep met een sisser af, al kon Buijssens vader niet meer thuis blijven wonen; hij moest naar een verpleeg­huis. 'Mijn moeder was vanaf die dag plots bang voor hem. Evengoed had het kunnen uitlopen op een drama als in Enschede.'

Vervolging demente man in Enschede

De demente man in Enschede die zijn 80-jarige vrouw heeft gedood, is klinisch opgenomen. ‘We hebben op 30 november een vrouw dood in haar woning aangetroffen. Haar echtgenoot is aangehouden’, bevestigt het Openbaar Ministerie (OM) in Oost-Nederland.

De rechter-commissaris wilde hem niet 14 dagen in voorlopige hechtenis nemen. Het OM ging daartegen in hoger beroep. ‘Niet omdat we de man in de cel wilden, maar omdat acuut hulp nodig was.’

De officier van justitie moet nog beslissen of de man wordt vervolgd. Het OM is terughoudend over de zaak. ‘We hebben te maken met een groot drama voor de nabestaanden en met een kwetsbare verdachte.’

Gedragsproblemen

Dementie kan leiden tot uiteenlopende gedragsproblemen. Zoals achterdocht: patiënten begrijpen niet meer wat er om hen heen gebeurt en wantrouwen de omgeving. Ook somberheid, terugtrekgedrag en apathie komen geregeld voor. Bij 10 tot 15 procent van de Alzheimerpatiënten is sprake van agitatie en agressie. Mantelzorgers krijgen daar geregeld mee te maken, verbaal danwel fysiek.

'Mijn vader besefte dat hij aftakelde. Woede is vaak de joker van gevoelens', zegt Buijssens, die zorgverleners leert omgaan met dementie en auteur van De magische wereld van Alzheimer. 'Hij deed in een impuls het omgekeerde van wat hij eigenlijk wilde doen, namelijk tegen mijn moeder zeggen: ik ben vreselijk bang dat je niet meer van me houdt, omdat ik niet meer de man ben die je kende.'

Nederland

Voor zover bekend loopt het zelden of nooit zo dramatisch af als in Enschede. In de Verenigde Staten is een tiental gevallen bekend van een dementerende die iemand doodde met een wapen, zegt prof. dr. Marcel Olde Rikkert, hoofd van de afdeling geriatrie aan het Radboud Alzheimer Centrum in Nijmegen. 'In Nederland zien we met enige regelmaat crisissituaties rond agressie en dementie. Dan moet in de avond of nacht een spoedopname worden geregeld.'

Zulke crises zijn complex. Psychiatrische instellingen kunnen demente patiënten vaak moeilijk beoordelen. Iemand onvrijwillig laten opnemen via de wet-BOPZ (Bijzondere Opnemingen in Psychiatrische Ziekenhuizen ) is minder geschikt. Olde Rikkert: 'De BOPZ is voor psychiatrische situaties, terwijl dementie in de eerste plaats iets lichamelijks, neurologisch is.'

Narcistisch

Er is weinig onderzoek gedaan naar moreel besef bij dementie. De meeste studies richten zich op de afname van cognitieve vermogens. Wel staat vast dat de kans op agressie groter is bij dementerende patiënten die eerder in hun leven narcistische trekken hadden. Olde Rikkert, auteur van Jong blijven & oud worden: 'Dat heeft alles te maken met het niet kunnen omgaan met verlies, ook van eigen vermogens. Al leidt die frustratie natuurlijk lang niet altijd tot agressie, laat staan tot mishandeling. Het kan impulsief gedrag zijn, al dan niet versterkt door drankgebruik of een bijkomende ziekte.'

Overbelasting

Ook overbelasting van de omgeving - als de mantelzorger niet opgewassen is tegen de situatie - kan bij de patiënt leiden tot agressie. Daarom is het belangrijk dat de directe netwerken rondom de patiënt (mantelzorgers, familie, buren) weten wat ze moeten doen. Ze moeten weten op welke schil ze kunnen terugvallen - zoals een Alzheimercentrum of een verpleeg­huis.

'Een drama als Enschede maakt duidelijk dat we harder moeten werken aan dergelijke netwerken', zegt Olde Rikkert. 'Naarmate meer mensen langer zelfstandig thuis wonen, wordt dat alleen maar belangrijker.'

Belangenorganisaties beamen dat. 'De ondersteuning moet in een vroeg stadium op gang komen', zegt Fleur Kusters van Mezzo, de vereniging van mantelzorgers. 'Zij weten vaak niet dat ze hulp kunnen krijgen van de gemeente. Een op de tien mantelzorgers is zwaar belast. Daarom moet op ondersteuning niet worden bezuinigd.'

Henriette Brons van Alzheimer Nederland benadrukt dat elke dementerende patiënt recht heeft op een persoonlijke professionele begeleider. 'Lang niet iedereen weet dat je wettelijk recht hebt op casemanagement. Soms is dat een specialist, soms een wijkverpleegkundige die het erbij doet. We pleiten al jaren voor professionele begeleiding.'

Agressie tegenover mantelzorgers mag geregeld voorkomen, het escaleert gelukkig zelden. 'Daarvoor zijn de mensen meestal te zwak', zegt psychogerontoloog Buijssen. 'Ze voelen bovendien dat ze afhankelijk zijn, en dat is ook een rem.' Buijssen kan zich slecht voorstellen dat justitie de Enschedeër gaat vervolgen. 'Het is de tragiek ten top. Het was vast niet met voorbedachten rade, want de dood van zijn vrouw is niet in zijn belang. Hij staat er nu alleen voor.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden