AFRIKA: TERUG NAAR HET PLATTELAND

Het Afrikaanse continent werkt aan zijn wedergeboorte. Dat vraagt ook om economisch herstel. Volgens socioloog Herbert Vilakazi is daarvoor eerst een agrarische revolutie nodig: 'Als de landbouw is verbeterd, heb je een onderbouw voor industrie.'..

HET IS DE rest van de wereld misschien nog ontgaan, maar de Afrikaanse renaissance is begonnen. Thabo Mbeki, sinds vorig jaar president van Zuid-Afrika, heeft op zich genomen de oude idealen van Afrikaanse leiders als Ghana's eerste president Kwame Nkrumah en Tanzania's Julius Nyerere uit het begin van de jaren zestig weer op te pakken en, gestoken in een modern jasje, nieuw leven in te blazen.

Mbeki heeft de 21ste eeuw uitgeroepen tot 'de eeuw van Afrika'. Hij weet dat hij tegen veel septici en cynici moet oproeien, want het gaat onverminderd beroerd in grote delen van Afrika. Maar als er één hoopvol land is, dan is het zijn nieuwe Zuid-Afrika, waar de droom van een trots, herboren continent dat zijn eigen boontjes kan doppen inmiddels heeft geleid tot de oprichting van een bescheiden Afrikaans Renaissance Instituut.

Denkers en doeners van allerlei pluimage werpen zich onder leiding van dit instituut nu op de vraag wat de wedergeboorte moet behelzen. De rapportages uit Afrika's conferentiezalen leren dat alles eronder kan vallen: van het voedsel op de vluchten van South African Airways - waarom geen maïspap?! - tot vlammende pleidooien voor de vorming van een gezamenlijke Afrikaanse taal.

In de vloed van ideeën valt op dat velen zich richten op de zo lang geknechte cultuur en identiteit, en slechts weinigen zich bekommeren om de onderbouw: de vraag hoe Afrika te midden van het mondiale geweld economisch kan opkrabbelen. Kwijtschelding van alle buitenlandse schuld, en massale buitenlandse investeringen, zo luiden de meest gehoorde recepten, waarvan de haalbaarheid omstreden is.

Zijn er ook andere, praktische plannen? Volgens prof. Herbert Vilakazi is het van vitaal belang dat Afrika zijn lot niet alleen afhankelijk maakt van buitenlandse interventies. De Afrikanen moeten terug naar hun wortels op het platteland. Vilakazi, een Zuid-Afrikaanse socioloog die zijn opleiding in de VS genoot, is plaatsvervangend voorzitter van de onafhankelijke verkiezingscommissie in Pretoria, en voorman van de Council for African Thought.

'De economische ontwikkeling van Afrika is tot dusverre mislukt. Toen de Afrikaanse kolonies onafhankelijk werden, zijn er ernstige fouten gemaakt. De nieuwe leiders en hun adviseurs wilden industrialisatie, fabrieken bouwen. Maar ze vergaten dat je, voordat je die stap kunt zetten, eerst het platteland moet ontwikkelen. Zo is dat in Europa ook gegaan. Eerst een agrarische revolutie.

'Als de landbouw hier al werd ontwikkeld, lag het accent op het verbouwen van producten voor de export: cacao, suiker, koffie. Het gevolg daarvan was dat Afrika voor zichzelf niet langer genoeg voedsel verbouwde. Volgens het laatste rapport van Unctad gaat de productie zelfs omlaag, in verhouding tot de bevolkingsgroei. Die fout moeten we nu gaan herstellen.'

- Hoe pak je dat aan? Wat betekent het voor een klein dorp in KwaZulu-Natal, waar iedereen toch al een maïsveldje heeft en wat groente verbouwt?

'Dergelijke kostgrondjes zijn vaak te marginaal. Er moet een ontwikkelingsprogramma komen. Samenwerken, gebruikmaken van de moderne technologie. Kijk alleen al naar de mogelijkheden van zaaigoed dat dankzij genetische manipulatie bestand is tegen ziekte: als dat beschikbaar komt, kunnen onze kleine boeren een betere oogst halen. Nu hebben ze geen geld voor bestrijdingsmiddelen en worden hun akkertjes aangevreten door allerlei ongedierte.

'Kijk naar het onderwijs en de begeleiding: blanke boeren hebben in dit land altijd uitstekende steun gekregen, met leningen, agrarisch onderwijs enzovoort. Jongeren uit zwarte dorpen moeten dat nu ook krijgen. Maar we moeten niet de fout maken dat we alleen maar commerciële boeren willen opleiden. Het gaat er allereerst om dat een dorp de kans krijgt voedsel voor zichzelf te produceren. Als die basis eenmaal is gelegd, kun je kijken wie het meeste ondernemerstalent heeft.

'Dat is een minderheid, misschien maar een op vijf. Als je je alleen op die mensen richt, verwaarloos je de overgrote meerderheid van de bevolking. Dat is de fout van de huidige agrarische ontwikkelingsprogramma's: die richten zich op het kweken van commerciële zwarte boeren en niet op de basisvoorziening van voedsel in het dorp. Maar er lopen ook hoopvolle experimenten.

'Het mooie is dat er relatief weinig geld nodig is voor dit soort ontwikkeling, vergeleken met de kosten van industriële ontwikkeling. Zo kun je met beperkte middelen de sociale en economische functie van het platteland herstellen. Buitenstaanders onderschatten vaak hoe belangrijk dat is.

'De afbraak van het zwarte dorp heeft ertoe geleid dat mensen naar de grote stad trekken, op zoek naar werk. Maar de banen zijn ook daar schaars, en de stad kan de toevloed van mensen niet aan. De sloppenwijken groeien, gezinnen vallen uit elkaar, de misdaad stijgt, de gegoede burgerij vlucht naar de buitenwijken en de binnenstad verpaupert.

'De wortels van deze ellende zitten allemaal in het gebrek aan ontwikkeling op het platteland. De Afrikaanse stad is daardoor voor een groot deel een bergplaats voor een lompenproletariaat geworden. Er is te weinig industrie, mensen overleven door hun kostje bij elkaar te scharrelen met informeel werk, en ze komen zo geen stap verder. Hun mislukking is het gevolg van het mislukte economische ontwikkelingsbeleid.'

- Deelt president Mbeki, als nieuwe voortrekker van de Afrikaanse renaissance, uw analyse?

'Tot mijn genoegen hoorde ik de president onlangs in zijn rede bij de opening van het nieuwe parlementaire jaar zeggen dat hij hier een ommekeer heeft gemaakt, en dat de regering het cruciale belang van plattelandsontwikkeling nu ook erkent. Zo komt er meer geld voor huizenbouw op het platteland. Dat geld ging de afgelopen jaren grotendeels naar de stad.'

- Beseft hij ook wat zo'n omwenteling behelst? Mbeki lijkt zich in de praktijk toch vooral druk te maken om het aantrekken van buitenlandse investeerders, lees: fabrieken. Maar zal Mercedes in Afrika een nieuwe autofabriek bouwen? En al komen er wat meer investeringen, het zal nooit genoeg zijn om de miljoenen op het platteland aan een beter bestaan te helpen. Toen het ANC vijf jaar geleden aan de macht kwam, beloofde het snelle verbeteringen. Terug naar het platteland en ploeteren op een akkertje is een heel ander verhaal. Dat willen veel jongeren helemaal niet meer. Durft het ANC die onaangename boodschap wel aan?

'Werken op het land staat inderdaad niet hoog in aanzien. Dat krijg je met een verkeerd beleid. Maar daarom zeg ik ook: als je de Afrikaanse renaissance wilt laten slagen, dan moet er in vele hoofden een omwenteling plaatsvinden, een mentaliteitsverandering. We moeten onder ogen zien dat het een groot project is, dat tijd zal vergen.

'Mensen moeten het gevoel krijgen dat er een perspectief is, dat hun leven beter wordt. De gemiddelde burger hier heeft nog niet het gevoel dat er hoop is, dat hij onderdeel is van een belangrijke omwenteling. We moeten de mensen weer het gevoel geven dat ze deelnemen aan een groot plan, aan een revolutie, zodat ze de kans krijgen zich weer nuttig te voelen.

'Het is waar, de regering beseft nog niet wat dit voor haar praktische beleid moet betekenen. Maar dat is geen wonder als je kijkt wie de adviseurs van Mbeki zijn. Het zijn stadse academici: die hebben zelf nog de verkeerde mindset, wat hun gedachten nog steeds bepaalt, is het stedelijke, industriële leven. Ze kijken neer op het platteland.

'Dit land heeft wat dat betreft een culturele revolutie nodig. Mbeki beseft dat nu, denk ik. De regering heeft een eerste stap in de goede richting gezet, dat is heel belangrijk. Aan ons, burgers die de idee van de renaissance onderschrijven, is nu de taak de regering verder onder druk te zetten om woorden in daden te veranderen. We hebben een enorme mediacampagne nodig om alle neuzen in de juiste richting te krijgen - zelfs de meeste journalisten hier in Zuid-Afrika begrijpen het nog niet. Ze stellen de verkeerde vragen: wanneer de grote buitenlandse investeringen komen. Terwijl dat een illusie is.

'Er is nog een berg hindernissen op te ruimen. Niet alleen bij de regering, ook bijvoorbeeld bij de vakbonden. Het is een kwestie van democratisering. Een van de zaken die daarvoor nodig zijn, is dat de Afrikaanse bevolking het intellectuele leiderschap over dit land moet herwinnen.'

- U wilt daarbij de traditionele leiders een grote rol geven. Die moeten naar uw opvatting een eigen kamer in het parlement krijgen. Werkt westerse democratie niet in Afrika?

'Wat ik wil, is dat er een democratische oplossing komt voor de tegenstelling tussen de stad en het dorp. In mijn voorstel krijgt het platteland een steviger stem. Een synthese tussen moderne en traditionele vormen, daar gaat het om. Eén kamer van de volksvertegenwoordiging wordt dan via de stembus verkozen, de andere wordt samengesteld uit wijze mensen, zowel traditionele leiders als anderen. Nu zet de stad de toon, en worden mensen in de dorpen als kinderen behandeld. Aan die onbalans moet iets worden gedaan.'

- Is dat niet een opstapje naar een eenpartijstaat, geleid door één 'wijze' sterke man, zoals bijvoorbeeld president Museveni van Uganda zichzelf ziet?

'Nee. Het startpunt van iemand als Museveni is verkeerd. Hij is iemand die de stad vertegenwoordigt. We moeten een systeem van openbaar bestuur krijgen dat zijn wortels heeft in de aarde van Afrika. Wie een nieuw Afrika wil opbouwen, zal gebruik moeten maken van de bouwstenen die beschikbaar zijn.'

- Over bouwstenen gesproken: hoe krijg Afrika een renaissance van de grond met schijnbaar hopeloze landen als Congo en Angola?

'Laten we eerst hier in Zuid-Afrika maar eens onze zaken voor elkaar krijgen. Dat heeft vanzelf een uitwerking op heel zuidelijk Afrika. Er zijn twee uitdagingen. Een: de eer en de waardigheid herstellen van de Afrikaanse cultuur. Veel mensen denken nog dat Afrika geen beschaving heeft. Dat is een taak voor onze historici en kunstenaars. Twee: het herstel van de schade aan onze welvaart, onze economische ontwikkeling. Daarvoor is allereerst een agrarische revolutie nodig. En daarvoor is, net zo belangrijk, een omwenteling in het onderwijs nodig. Dat leidt nu nog vooral op voor de zachte sector, juristen enzovoorts, terwijl we landbouwdeskundigen en technici nodig hebben.

'Later, als de landbouw is verbeterd, heb je een onderbouw voor industrie. Dan moet je kijken naar je kansen in de mondiale economie. En je behoort ook in ogenschouw te nemen dat in het Westen industrieën lange tijd beschermd werden, omdat ze niet sterk genoeg waren om op eigen benen te staan.

'Kijk naar de Europese landbouw: die wordt nog steeds beschermd. Zo moet Afrika voorlopig ook bescherming worden gegund tegen de hardheid van de vrije markt. Doe je dat niet, zeg je als VS of EG: jullie moeten de grenzen helemaal opengooien, dan bouw je verder aan een ramp in Afrika. Dan krijg je meer oorlog en ontreddering, meer Rwanda's, meer Congo's.'

- Europeanen denken misschien wel stilletjes: 'Ze doen maar, het is ver van mijn bed.'

'Er is een band, of je wilt of niet. Het is ironisch, want we weten nu dat de mens in Afrika is ontstaan. Dus eigenlijk is iedereen diep onder de huid een Afrikaan. We zijn allemaal familie. Afrika is de moeder van de menselijke soort, maar de geschiedenis heeft ons verdeeld.

'We moeten niet vergeten dat Afrika door zijn geschiedenis ernstig getraumatiseerd is. Afrikanen zijn lang als halve dieren beschouwd. Na de slavenhandel is er een stoornis blijven bestaan die heel moeilijk te bevatten is, vooral in West-Europa en Amerika. Er is een racisme dat maar niet weggaat, ondanks beter onderwijs en ontwikkeling. 'Je ziet het hier in Zuid-Afrika ook: als zwarten met een goede baan naar een vanouds blanke wijk verhuizen, zie je blanken wegtrekken. Het lijkt op een posttraumatische stoornis. Onze beschavingen hebben therapie nodig, maar dat is helaas eenvoudiger voor een individu dan voor een verscheurde samenleving.

'Dit continent is zo verwoest, dat het extra aandacht behoeft om weer op orde te raken. Maar het heeft ook zoveel bodemschatten dat lieden van buiten en binnen Afrika daar hun begerige oog op houden. Dat geeft een brouwsel dat zeer lastig onder controle is te krijgen. Zuid-Afrika heeft het geluk gehad dat de buitenwereld zich met zijn lot heeft bemoeid - dat de apartheid is overwonnen is niet alleen te danken aan Afrikanen, maar ook aan de invloed van de VS, Engeland, Duitsland en anderen.

'De val van Afrika werd in Europa gecoördineerd: het was de conferentie van Berlijn die aan het einde van de 19de eeuw dit continent opdeelde. De Afrikaanse renaissance moet dat repareren. Het lijkt me logisch dat Europa nu een plicht heeft daarbij te helpen.

'De wereld kan nu niet zeggen, laat Afrika maar naar de verdommenis gaan. Iedereen zal de gevolgen ervan merken, en Europa misschien wel het meest. Hoe slechter het hier gaat, hoe meer Afrikanen zullen proberen weg te komen. Vooral naar West-Europa.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden