Achter de stilte-zone

Acht jaar geleden begon Susan Sontag vol goede moed aan een nieuwe roman. Er kwam een oorlog tussen, ze kreeg een auto-ongeluk, werd ziek....

door Ariejan Korteweg

ALICE IN BED, het enige toneelstuk dat ze tot dusver schreef, is al vaak gespeeld. Maar de enscenering van het Zuidelijk Toneel wordt de eerste met een echte robot. 'Dat moet de verpleegster zijn', had Susan Sontag gezegd toen ze het machientje een paar dagen eerder bij een repetitie zag. Een opmerking die haar bewonderende bijval opleverde. 'Kom op zeg', moppert ze nu. 'Het is nota bene mijn stuk wat ze instuderen. En ik weet echt wel wat van theater. Mijn hele leven heb ik me ermee beziggehouden. Is het dan zo knap dat ik zie welke rol de robot krijgt?'

Susan Sontag had allerlei redenen om een paar dagen naar Nederland te komen. Om te beginnen wilde ze graag een repetitie bijwonen van het Zuidelijk Toneel. Temeer omdat ze waarschijnlijk niet bij de première in het Holland Festival kan zijn. 'Reizen is vermoeiend voor me, ik ben nog niet helemaal hersteld. Zou Ivo het heel erg vinden als ik niet kom?'

Ze heeft de O'Neill en de Tennessee Williams gezien die Ivo van Hove in haar woonplaats New York regisseerde. 'Een bijzondere, ambitieuze regisseur', stelt ze vast. Robert Wilson deed Alice in Bed bij de Schaubühne in Berlijn. Maar van Van Hove en zeker ook van decorontwerper Jan Versweyfeld ('hij doet de helft van het werk'), verwacht ze iets bijzonders.

Dat In America, haar nieuwe roman, in september in vertaling zal verschijnen, was een andere reden. Maar de voornaamste aanleiding voor haar bezoek was de conferentie van het Nexus Instituut. In het gezelschap van notabele filosofen als George Steiner, Roger Scruton en Arthur Danto, internet-tycoon Esther Dyson en dichter Adam Zagajewski sprak ze vorige week in Tilburg over de rol van de kunsten in de 21ste eeuw.

Een dag later kan ze zich er nog over opwinden. Kleinigheden zitten haar dwars, zoals dat de mannelijke deelnemers in de Nexus-brochure met hun leeftijd vermeld staan, en de vrouwen niet. Alsof vrouwen zich voor hun leeftijd zouden moeten schamen! Het verweer van Nexus dat de Nederlandse Opera het ook zo doet, neemt ze niet serieus. 'Ik ben 67 jaar', had ze bij de eerste de beste gelegenheid pontificaal in de microfoon gezegd.

Verder wat haar betreft niets dan lof voor Nexus, en doodzonde als de subsidie wordt stopgezet, zoals de Raad voor Cultuur schijnt voor te stellen. Maar waarom een zo conservatief programma samengesteld! Met de hooggeleerde George Steiner, die alles tot de holocaust herleidt, als voornaamste inleider. En met Roger Scruton, een aartsconservatieve Brit, die het deed voorkomen alsof de laatste strijders voor high culture voortdurend worden gebombardeerd met heavy metal en beklad met graffiti. Zo schep je het beeld dat het einde van de kunsten nabij is.

Sontag betwijfelt dat. 'Op oneven dagen zie ik het somber in, de rest van de week ben ik optimistisch', had ze gezegd. Waar kapitalisme en democratie steeds meer lijken samen te vallen, blijken de kunsten - en dan met name film, literatuur en muziek - voor meer mensen bereikbaar dan ooit het geval was. Het marktdenken slecht financiële barrières. Tegelijk is ze niet blind voor de grote vervlakking die dreigt wanneer kunstenaars zich eerder door de verkoopbaarheid dan door de inhoud van hun werk laten leiden.

Het toeval wil dat In America, haar nieuwe roman, zich afspeelt in een tijd waarin de eerste tekenen zichtbaar werden van de vervlechting van kunstenaars en commercie. Hoofdpersoon is de Poolse actrice Maryna Zalezowska die, geïnspireerd door utopisten als Fourier, samen met enkele getrouwen in 1876 naar Californië emigreert om een agrarische nederzetting te beginnen.

Als het leven op het land moeilijker blijkt dan ze dachten, keert Maryna terug naar het toneel. Ze leert Engels, en wordt - als Marina Zalenska, haar eigenlijke naam is voor Amerikanen veel te moeilijk - een superster, die in een eigen trein met heel haar menagerie van theater naar theater tourt en daarnaast voor merchandising wordt gebruikt. Er komen Zalenska hoeden en handschoenen, een nieuwe eau de cologne krijgt de naam Polish Water. Onafwendbaar nadert het moment waarop de grote tragische actrice, net als haar publiek, een voorkeur voor happy endings krijgt.

'In America gaat over het verlangen om welbewust een nieuw leven te beginnen, in een nieuwe wereld. Deze emigranten waren geletterde mensen, ze hadden Tocqueville gelezen, ze wisten wat voor avontuur ze aangingen. Die transformatie komt op nog een andere manier terug. Want ook in het theater leer je hoe een ander te worden. Jezelf uitvinden, dat is een thema wat me aantrekt. Pas later realiseerde ik me dat het ook de kern van mijn eigen leven is.'

In haar meeste recente romans spelen ontheemden de hoofdrol. The Volcano Lover draaide om Britten in Italië, dit keer zijn het Polen in Amerika. 'Ik zal niet snel een boek schrijven over mensen die ergens geworteld zijn. Ik voel me graag een vreemdeling. Dat intensiveert je ervaringen.'

Susan Sontag maakte vooral naam als essayist, een zorgvuldige denker die over kwesties als ziekte, oorlog, schuld, taal en esthetiek haar opvattingen zo wist te verwoorden dat die ook voor de niet-ingewijde een stimulans tot gedachtevorming betekenen. Bekende bundels zijn On Photography, Illness as Metaphor en Aids and its Metaphors.

Maar met het verschijnen van The Volcano Lover in 1992 kreeg de romancière in Sontag definitief de overhand. Dat de vuistdikke liefdesgeschiedenis wereldwijd een gunstige onthaal kreeg, stimuleerde haar om door te gaan met fictie. 'Ik heb nooit zo van mijn werk gehouden. The Volcano Lover was het eerste boek waar ik echt trots op was.'

Ze verlangde ernaar zich meteen aan een nieuwe roman te zetten. 'Er zijn schrijvers die gewoon beginnen en maar zien wat er gebeurt. Dat werkt bij mij niet. Ik moet het verhaal kennen om te weten dat ik het wil vertellen. Als je met een roeiboot de oceaan opgaat, moet je weten in welke richting de overkant is. Ik wist het thema, het aantal hoofdstukken, ik had de titel en een lijst met namen voor hoofdpersonen. Verhalen moeten uit een plek diep van binnen komen. Van theater weet ik het een en ander, de psychologie van actrices is mij niet vreemd. Zo kwam ik bij de Poolse actrice die emigreert.'

Alle bouwstenen lagen klaar. Toen werd het 6 april 1993 en reisde Susan Sontag, in het kielzog van haar zoon David, naar het belegerde Sarajevo. Een flink deel van de drie jaar die volgden zou ze daar doorbrengen, uit solidariteit met de Bosniërs. Over haar enscenering van Becketts Waiting for Godot in het bouwvallige jeugdtheater van de stad werd door de wereldpers uitgebreid bericht. Vaak met instemming: eindelijk een intellectueel die het niet bij woorden laat; soms ook werd ze van aandachttrekkerij verdacht.

Het werk aan de roman lag intussen stil. 'Het was voor mij onmogelijk te schrijven in Sarajevo. Niet alleen omdat er geen elektriciteit was, of geen glas in de ramen, of omdat oorlog zoveel herrie maakt. Ik verlangde er simpelweg niet naar om te schrijven. Nieuwsgierigheid is mijn grootste vijand. Als kind droomde ik ervan de Chinese muur en de piramiden te zien. Het gevoel niets te willen missen zit nog steeds in me.'

'Schrijven is geen plezierig proces voor mij. Ik straf mezelf met kritiek. Je moet diep in jezelf graven om met iets te kunnen komen wat de moeite waard is. Om je taal te vinden ga je eerst door een stilte-zone heen. De persoon die schrijft is niet dezelfde die praat en zich sociaal gedraagt. Mijn vriend de dichter Joseph Brodsky bracht dat pertinenter onder woorden dan ik zou durven. Als ik bij mensen ben, zei hij, heb ik altijd het gevoel dat ik de schijn ophoud. Zelfs in de liefde.'

'Dat is een hyperbool en bovendien sterk overdreven, maar ik herken de gespletenheid.'

Ze beschouwt haar verblijf in Sarajevo als een cruciale fase. Met vrienden heeft ze er de komst van het nieuwe millennium gevierd. 'Er lagen metershoge bergen sneeuw in de straten, die niet werden weggehaald. Toch heeft niemand werk. '

Afgezien van een artikel in The New York Review of Books heeft ze over de periode in Sarajevo nog niet geschreven. Wel bevat In America de hint dat ze overwoog de roman in Bosnië te situeren. Het bleek te veel gevraagd. 'Die periode is nog niet ver genoeg verwerkt om erover te kunnen schrijven. Niet alles wat ik meemaak is materiaal.'

Later komt ze met een andere reden. Haar zoon schrijft non-fictie. Hij bracht haar naar Sarajevo, Bosnië is zijn onderwerp. De beroemde moeder wil niet met het materiaal van haar zoon aan de haal gaan.

Niet lang nadat de vrede in Bosnië getekend was, wrong zich een volgend obstakel tussen haar en de roman die in haar hoofd wachtte. Ze kreeg een auto-ongeluk. 'Niet heel ernstig', vertelt ze laconiek. 'Maar het kostte me een half jaar revalideren, eerst in een wagentje, daarna op krukken.'

Een jaar kon ze ongestoord schrijven totdat de volgende plaag haar trof. Van de kanker die ze ruim twintig jaar geleden kreeg, was ze volgens de doktoren volledig genezen. Toch kwam de ziekte terug, zij het in een andere gedaante. 'Operatie, chemo-therapie, bestraling, het traject is bekend. Maandenlang was ik te moe om m'n hoofd op te tillen. Dat dit boek ooit afkwam is een wonder.'

De terugkeer van de kanker heeft haar tot inzichten gebracht. 'Twintig jaar geleden was ik diep geschokt toen ik de diagnose hoorde dat ik binnen twee jaar zou doodgaan. Ik moest met mijn sterfelijkheid in het reine komen. Dit keer was de schok minder. Ik had het al eens meegemaakt. En er is een positieve kant: je sympathie wordt groter. Je zit in het ziekenhuis, je luistert naar elkaars verhalen, je houdt elkaars hand vast. Dat is heel intens en menselijk.'

Toen ze voor het eerst kanker had, vond ze zelf na lang zoeken in Parijs een arts die bereid was haar de hoeveelheid chemo-therapie te geven die Amerikaanse artsen weigerden. 'Je bent gek', was er in New York gezegd. Maar het hielp.

In twintig jaar is er veel veranderd, kan ze inmiddels vaststellen. 'Vroeger was ik een van de weinigen die in medische boeken grasduinde en over mijn eigen ziekte las, om met de artsen te kunnen overleggen. Dat privilege dankte ik aan mijn opleiding, temperament en belangstelling.'

Dankzij internet wordt dat privilege nu door velen gedeeld. 'De tijd is voorbij dat ik als enige wist wat voor medicijnen ik kreeg. Nu kan iedereen zijn hele pakket benoemen. Je zit in hetzelfde schuitje, krijgt chemo-therapie, zit met naalden in je arm, in je schouder. Maar onderwijl wisselen de patiënten gegevens uit over websites, ze attenderen elkaar op nieuw onderzoek in Florida, weten waar ze voor een second opinion moeten zijn. Internet democratiseert de informatie. Op het net kun je lezen dat soep van olifantenhaar een probaat middel tegen kanker is. Maar je kunt er ook met wetenschappers van wereldformaat in contact komen.'

Ook Marina, de heldin van In America, is ziek geweest. Door tyfus viel haar haar uit - net als dat van de schrijfster, die overigens de hele bos weer terugheeft, inclusief de grijze lok die haar handelsmerk is. Sontag lacht om de suggestie dat ze haar ziekte in de roman heeft willen verwerken. 'Ik zou willen dat ik de vrijheid kon vinden om autobiografisch te schrijven. Dat vermogen heb ik niet. Nog niet, in elk geval. Clandestien ontleen ik verhalen aan mijn eigen leven. Maar ik val niet samen met de personages. Van hen kan ik houden, van mezelf niet.'

In de negentiende eeuw hadden vrouwen weinig mogelijkheden om zich te ontplooien. Marina Zalenska had talent voor een van de weinige beroepen die wel binnen handbereik lagen: ze werd actrice. De Alice uit Alice in Bed, geïnspireerd op Alice James, de iets minder geniale zus van de geniale schrijver Henry en de al even geniale filosoof en psycholoog William, kiest een andere oplossing. Wat haar broer ook probeert, hoe verleidelijk de buitenwereld zich ook aan haar voordoet: ze blijft in bed, op soms wel tien matrassen.

'Toen ik jong was, vond ik het vanzelfsprekend dat niemand me zou tegenhouden als ik een loopbaan zou kiezen', zegt Sontag. 'Als kind wilde ik eerst dokter worden, en daarna schrijver. Dat waren acceptabele beroepen voor een vrouw. Had ik voor ingenieur of generaal gekozen, dan was ik me eerder van die beperkingen bewust geweest. Pas als veertiger merkte ik dat er bij vrouwen een conflict tussen ambitie en mogelijkheden kon ontstaan. Daarna ging ik nadenken over de vrouwelijke personages in mijn werk en hoe ze dat conflict zouden oplossen.'

Sontag beseft dat het nu lijkt alsof ze met de roman en het toneelstuk twee extremen van het vrouwelijke perspectief heeft willen schetsen. 'Dat klopt niet. Ik ben geen ideologisch schrijfster. Alice in Bed begon met het beeld dat ik ooit in Rome droomde: een vrouw in bed, op tien matrassen. Het verhaal voegde zich daar later bij.

'Zo gaat het nu eenmaal vaak: pas als iets af is, en mensen er vragen over gaan stellen, begin ik te begrijpen wat ik heb gedaan.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden