Academische kwartiertjes in nieuw seizoen Universiteit van Nederland

College in een nachtclub: vanaf maandag leggen academici in de Universiteit van Nederland hun vakgebied weer uit aan leken, in korte lezingen die online zijn terug te kijken. Willem Wever voor volwassenen.

Beeld Io Cooman

Hoe kan het dat gewone mensen kunnen uitgroeien tot massamoordenaars? Waarom is het leuk om met een elastiek aan je voeten van een brug af te springen? En hoe komt het dat het Nederlands niet is uitgegroeid tot een wereldtaal?

Zomaar wat vragen die de verbeelding prikkelen. De antwoorden zijn te vinden aan de Universiteit van Nederland, een virtuele hangplek waar de grootste didactische talenten van Nederland hun kennis ten toon spreiden. De colleges duren er kort: een kwartier, elke dag een. Om even tussendoor je kennis bij te spijkeren. Over virussen, het periodieke systeem of de vraag waarom een sprookje het altijd wint van argumenten.

De Universiteit van Nederland is niet bedoeld om theorieën tot op de bodem uit te graven, maar om de nieuwsgierigheid aan te wakkeren. Het is Willem Wever voor volwassenen.

Silicon Valley

Het idee komt van Alexander Klöpping en Marten Blankesteijn, die ook Blendle bedachten. Er waren al de colleges die Klöpping zelf gaf voor De Wereld Draait Door, over de invloed van Silicon Valley op ons dagelijks leven. Gevolgd door DWDD University, waarin hoogleraren flitsende presentaties hielden in een grote zaal met publiek. Dat smaakte naar meer, dachten Klöpping en Blankesteijn. Is het niet gaaf om al die kennis die verstopt zit in universiteiten te delen met een breder publiek?, vroegen ze zich af.

Zo ontstond het idee voor de Universiteit van Nederland. Het concept is eenvoudig: een hoogleraar of universitair docent geeft vijf colleges van een kwartier over zijn vakgebied. Elk college begint met een prikkelende vraag, en elke lezing moet op zichzelf staan. Alle colleges komen online, zodat geïnteresseerden kunnen kijken wanneer ze willen. Ze worden ook uitgezonden op televisie, maandag begint een nieuwe reeks.

De onderwerpen lopen sterk uiteen. Zo geeft hoogleraar Bart Knols bijvoorbeeld vijf colleges over de mug. 'Dan denk je: de mug, kun je daar vijf keer interessant over praten? En dan blijkt welke rol dat beest in de geschiedenis van de mensheid heeft gespeeld. Superinteressant', zegt Klöpping.

Het is nadrukkelijk niet de bedoeling kijkers in een kwartier om te turnen tot muggenexperts. Het gaat om enthousiasmeren, zegt hoofdredacteur Frauke van Goethem, die de voorgesprekken voert met kandidaten en ze inwijdt in het houden van tv-colleges. Niet elke docent voelt dat onmiddellijk aan. 'Soms heeft een hoogleraar de neiging een college van anderhalf uur in een kwartier te willen persen.' Dat werkt niet.

Alexander Klöpping.Beeld anp

Concurreren met kattenvideo's

We proberen een goede balans te vinden tussen theorie en plezier, zegt Klöpping. 'Want de video's worden bekeken door leken en we concurreren op YouTube met kattenvideo's.' Daarom moet het er mooi uitzien. Er moet energie in de zaal zitten, vindt Klöpping. Daarom worden de opnamen ook niet gemaakt in een collegezaal, maar in de Amsterdamse nachtclub AIR. Dat geeft toch wat meer schwung, vindt Klöpping. 'Het is intiem. En er is een soort tribune, waardoor je toch het gevoel van een collegezaal krijgt.'

Hoofdredacteur Van Goethem voert meestal drie gesprekken vooraf. 'Eerst oriënterend. Hoe maak je de stof relevant voor een breed publiek.' Als dat lukt, wordt de opbouw van het college besproken, en daarna wordt er geoefend. Die gesprekken zijn heel inspirerend, zegt Van Goethem: 'Ik krijg vaak een-op-een college van een kandidaat.' Omdat niet iedereen gewend is voor televisiecamera's te oreren, heeft ze een truc: 'Ik zeg: stel dat je op een verjaardag zit en je moet uitleggen wat je doet. Zo moet je het ook aan mij vertellen.'

Het liefst zonder ingewikkelde formules op een schoolbord. Dat valt niet altijd mee. Scheikundige Jan van Maarseveen moest bijvoorbeeld het periodieke systeem uitleggen om zijn verhaal te kunnen doen ('waarom zijn broeikasgassen nuttig?'). 'Dat is natuurlijk een vreselijk saai schema. Dus bedachten we een telraam om de werking uit te leggen.' Dat werkte goed, de zaal was enthousiast. 'Je moet het inzichtelijk maken', zegt Van Goethem. 'En daar moet je soms ver voor gaan. Als er een tijger het podium op moet, dan komt er een tijger.'

Het publiek bestaat niet alleen uit familie en vrienden, aldus Klöpping. 'Iedereen betaalt gewoon een tientje entree. Mensen die in de zaal zitten, komen dus echt voor de colleges. Vaak komen ze van heinde en verre.' Laatst zat er een schoolklas uit Almelo. Waren helemaal met de bus gekomen, 'hoe gaaf is dat'. Van de opbrengst wordt de zaalhuur betaald. Want de universiteit 180 colleges inmiddels met drie miljoen views draait op beperkte middelen: drie tot vier ton per jaar kost ze. 'Dat is niks', zegt Klöpping. 'Als we dat in Hilversum vertellen, staan ze met open mond te kijken.'

Mooi: online naar harvard

Iedereen kan tegenwoordig zeggen dat hij aan Harvard of het MIT heeft gestudeerd. Deze universiteiten bieden sinds een paar jaar zogenoemde moocs aan: Massive Open Online Courses, volwaardige colleges die via internet gevolgd kunnen worden. Ook Nederlandse universiteiten bieden ze aan, waaronder de TU Delft, de Universiteit van Amsterdam, Rijksuniversiteit Groningen en de Universiteit Leiden. Een mooc is de uitgebreide versie van de colleges die de Universiteit van Nederland biedt; studenten volgen een complete cursus en kunnen aan het eind vaak tentamen doen en een certificaat halen. Minister Bussemaker van Onderwijs en Wetenschap steunt de ontwikkeling van moocs met jaarlijks 1 miljoen euro, omdat ze heil ziet in toponderwijs voor velen. Hoe effectief de onlinecursussen zijn, is nog niet bekend. De populariteit is groot, maar de uitval onder studenten is ook relatief hoog; geregeld haalt slechts een op de tien deelnemers de eindstreep. Van de 50 duizend deelnemers die zich vorig jaar hadden ingeschreven voor de onlinecursus Solar Energy aan de TU Delft, deden er uiteindelijk 3.000 tentamen.

Beperkte invloed geldschieters

Inmiddels hebben zich drie universiteiten als sponsor verbonden aan het project: de Universiteit van Amsterdam, die van Utrecht en de Radboud Universiteit. Ziggo is de komende drie jaar hoofdsponsor, waardoor de continuïteit geborgd is. Juist deze mix van de universitaire wereld en het bedrijfsleven maakt het interessant, vindt Klöpping. En ja, er is invloed van de geldschieters, maar die is beperkt. 'Er was een biermerk dat ons wel wilde sponsoren als de hoogleraar in kwestie tijdens het college een biertje zou drinken. Daarvoor hebben we bedankt.'

Wordt het na 180 colleges lastiger geschikte kandidaten te vinden? Welnee, ze zijn nog lang niet op, zegt Van Goethem. 'Ze worden zelfs steeds beter. Wij worden beter in selecteren, en steeds meer mensen kennen ons.' Veel studenten dragen hun docent voor. 'We krijgen vaak hele epistels. Je bent toch trots als jouw docent daar op het podium staat.'

En dan, als het klaar is? Dan niks. Er is geen hoger stichtelijk doel, behalve enthousiasmeren, zegt Klöpping. 'Wij hebben het in dat opzicht makkelijker dan een echte universiteit: we hebben geen werkcolleges, na de Universiteit van Nederland drinkt men bier. Bij ons is het gewoon leuk.'

Opname bijwonen? Als Volkskrantlezer krijgt u 25 procent korting op de toegangsprijs. Gebruik hiervoor de code 'Volkskrant' bij uw bestelling via universiteitvannederland.nl

'Toch een paar formules opgeschreven'

Maurits Kaptein
Universitair docent Artificial Intelligence
aan de Radboud Universiteit Nijmegen
Geeft college over: statistiek

'Ik vond het leuk om te doen. Mijn vakgebied is niet voor iedereen heel spannend, dus de vraag was wel hoe ik het interessant kon maken. De psychologische aspecten bij statistiek spreken mij altijd aan. Dat heb ik proberen te gebruiken in de colleges.

'Naast mijn werk in de marketing ben ik voornamelijk bezig met statistische methoden, dus daar moest het ook over gaan. Ik heb onder meer gesproken over het reduceren van onzekerheid. Dat is wat mensen eigenlijk de hele dag doen. Bijvoorbeeld over de vraag: waarom ben ik teruggekeerd van vakantie en niet gewoon in Frankrijk gebleven? Met kansberekening kun je duidelijk maken welke van de twee beslissingen het beste is. Stel jezelf bijvoorbeeld de vraag: hoe lang blijft zo'n vakantie nou eigenlijk leuk? Dit soort vragen zijn beslissingsproblemen, de uitkomst kun je kwantificeren. Op basis daarvan kun je een goeie beslissing nemen.

'Ik heb weinig attributen gebruikt, ik heb vooral gesproken. Tijdens mijn normale colleges schrijf ik altijd veel op het bord. Bij de Universiteit van Nederland had ik een iPad waar ik op kon schrijven, want ik wilde per se een paar formules noteren. Vonden ze bij de redactie niet zo'n goed idee, daar hebben we nog over gesteggeld. Het is natuurlijk vooral vermaak en show, met ook wat inhoud. We hebben het aantal formules beperkt, maar ik heb er toch een paar opgeschreven. Ik vind dat je als kijker niet alles meteen hoeft te begrijpen. Van die vijftien minuten mogen er best twee zijn dat je denkt: dat snap ik niet. Ik kijk nog een keer.

'Wat ik lastig vond, is dat het vijf afzonderlijke blokjes zijn. Je moet het tweede blok kunnen begrijpen zonder het eerste te hebben gezien. Maar iemand die niet weet wat een kans is, moet dat toch uitgelegd krijgen, ook in het tweede of vierde blokje. Daar heb ik wel even mee geworsteld.'

Maurits Kaptein.Beeld Io Cooman

'Parkeersensoren en een bak water'

Rolf Hut
Natuurkundige en ingenieur bij
watermanagement aan de TU Delft
Geeft college over: zelf meetapparatuur bouwen en de wiskunde van metingen doen.

'De opnamen van mijn colleges waren tijdens het WK voetbal, toen Nederland tegen Australië speelde. Hoewel de colleges waren verplaatst tot na de wedstrijd, was het deze avond wel wat rustiger dan normaal. En als de camera over het publiek zwenkt, zie je mensen met oranje stropdassen zitten. Dat kwam de sfeer trouwens best ten goede.

'Ik ben mijn colleges begonnen met uit te leggen hoe je zelf meetapparaten maakt. Dat is vaak helemaal niet ingewikkeld. Als je die apparatuur hebt, is de volgende vraag: hoe vaak moet je meten om tot betrouwbare metingen te komen? En hoe filter je verstoringen uit je data?

'Ik heb dit laten zien door met parkeersensoren het waterniveau in een bak te meten. Daarvoor heb ik geen Mercedes gesloopt, die dingen kun je gewoon los bestellen op internet. In zo'n bak water komen altijd storende golfjes voor. De vraag is wanneer die hinderlijk worden, wanneer beïnvloeden ze je meting? Daarom bouwde ik een filter om ongewenste golven eruit te halen. Als je snapt hoe dit werkt, kun je nuttige informatie uit dit soort eenvoudige meetapparatuur halen.

'Ik zie dat er in de tweede reeks meer bèta en techniek in de uitzendingen zijn gekomen. Dat geeft een betere balans. De eerste serie was erg alfa- en gammagericht. Komt ook doordat moeilijke alfawetenschap wel 'geaccepteerd' is, maar moeilijke beta niet. Voor mij is het conflict in het Midden-Oosten een stuk onbegrijpelijker dan differentiaalvergelijkingen. Toch wordt iedereen geacht wel over het Midden-Oosten mee te kunnen praten, maar niet over differentiaalvergelijkingen. Daarom kijk ik trouwens zelf ook de alfawetenschappelijke colleges, ik leer daar echt veel van.

'Overigens lijkt het me goed om docenten van de Universiteit van Nederland niet alleen te laten vertellen over hun vakgebied, maar dat je ze ook eerstejaars vakken laat geven. Gewoon vijf kwartier over de klassieke mechanica. Veertjes, wieltjes, hefbomen. Bij het begin beginnen. Kan vast ook voor economie en psychologie. Dat doet de Universiteit van Nederland nog niet, terwijl het enorm veel inzicht verschaft. Zou ik best willen doen.'

Rolf Hut.Beeld Irene O'callaghan
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden