Aardgasgeld moet rust brengen in het brein

Hersenonderzoek krijgt geld uit de aardgaspot. Om agressie beter te begrijpen en zelfs te verhelpen...

Ze hebben nog een paar open calls, wat betekent dat er nog ruimte en geld beschikbaar is voor onderzoeksvoorstellen. Maar in grote lijnen staat het onderzoeksprogramma het Veilige Brein al wel vast, vertellen de twee onderzoekscoördinatoren Frans Leeuw, directeur Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum van het ministerie van Justitie en hoogleraar recht, openbaar bestuur en sociaal-wetenschappelijk onderzoek in Maastricht, en Katy de Kogel, onderzoeker bij datzelfde WODC.

Het Veilige Brein vormt samen met het Gezonde Brein en het Lerende Brein het onderzoeksprogramma Hersenen en Cognitie dat deel uitmaakt van het NIHC, het Nationaal Initiatief Hersenenen en Cognitie. De ministeries van OCW, VWS, Justitie, Defensie, Binnenlandse Zaken en Jeugd en Gezin hebben gezamenlijk bij het Fonds Economische Structuurversterking (FES), ons aardgasgeld, met succes een subsidieaanvraag gedaan voor Hersenen en Cognitie.

Het Veilige Brein bevat uiteenlopende projecten die allemaal gericht zijn op de effectiviteit van gedragsinterventies bij antisociaal gedrag of bij stress. Van intensieve trainingen voor politieagenten die te maken hebben met riskante situaties, tot experimenteel onderzoek naar technieken om agressie te (leren) beheersen, zoals TMS (transcraniële magnetische stimulatie) en nieuwe medicijnen.

In alle onderzoeksprojecten is sprake van ‘zware samenwerkingsarrangementen’ tussen wetenschappers en maatschappelijke instellingen. Daarbij is de inbreng van de maatschappelijke partners cruciaal, zegt Leeuw. ‘De sociale omgevingen waarin mensen werken en leven, zijn heel belangrijk. Het gaat niet om geïsoleerde onderzoeksexperimenten; we moeten op een multidisciplinaire manier kijken naar de context waarin mensen functioneren.

‘Een politieagent of brandweerman komt ook weer thuis, heeft ook een gezin. Die contexten zijn medebepalend voor hun functioneren. Het gaat dan ook om hersenonderzoek in relatie tot die sociale omgeving, nooit alleen om breinmetingen op zichzelf.’

De neurowetenschappelijke invalshoek is expliciet in het onderzoek opgenomen, en met reden. Leeuw: ‘Neem nu het voorkómen of behandelen van recidive en antisociaal gedrag. Nogal wat interventies op dat gebied hebben een beperkte effectiviteit. Uit de WODC-literatuurstudie De hersenen in beeld die Katy vorig jaar heeft gemaakt, blijkt dat kennis van neuropsychologische en -biologische factoren daarvoor zeer relevant is. Toch wordt daar in veel traditionele interventies niet naar gekeken. Doe je dat wel, dan heb je mogelijk een grotere kans op succes. De mens is toch ook een bak vol hormonen, hartslag, zenuwen en spieren.’

De Kogel: ‘We willen onderzoeken welke toegevoegde waarde neurobiologische factoren hebben in aanvulling op gegevens die we al hebben: psychologische, sociale en omgevingsaspecten, die meestal met behulp van vragenlijsten of door observatie worden gemeten, of aan de hand van registerdata waarmee je de incidentie kunt meten.’

In het kader van het Veilige Brein worden bij drie interventies voor antisociaal gedrag (ook) neurobiologische variabelen gemeten. Het gaat dan bijvoorbeeld om executieve functies (zoals planning, cognitieve flexibiliteit, zelfcontrole en impulsbeheersing). Daar bestaan neuropsychologische tests voor, maar die worden tot nu toe bij het evalueren van interventies niet gebruikt.

De Kogel: ‘Terwijl bij antisociale populaties vaak wel tekorten in de executieve functies worden gevonden. Een van de drie interventies waar we neuropsychologische tests op gaan doen, is de zogeheten CoVa-training. Dat is een oorspronkelijk in Engeland ontwikkelde cognitieve vaardigheidstraining die hier door de reclassering wordt aangeboden en waarbij wordt geprobeerd (ex-)delinquenten een andere manier van denken en interpreteren aan te leren.

‘Uit beginnend buitenlands onderzoek weten we dat het zinvol is naast de gebruikelijke vragenlijsten ook de executieve functies te meten. Beoogd wordt een verfijndere diagnostiek en daarmee interventie op maat te realiseren, waardoor het succes verhoogd kan worden, en de terugval beperkt blijft.’

De nieuwe empirische inzichten zijn dan ook niet alleen bedoeld om de wetenschap op een hoger plan te brengen. Leeuw: ‘Het gaat ook om toepasbare resultaten, om verbetering van de interventies bij maatschappelijke problemen. De vraag naar de achterliggende mechanismen van bepaald gedrag wordt gesteld, maar ook de vraag: kun je er iets mee? FES is er uiteindelijk vooral op gericht tot effectieve innovaties en interventies te komen, die welzijnsvergrotend en doelmatig zijn. Dat maakt het anders dan de meeste andere onderzoekssubsidies.’

De resultaten van internationaal onderzoek waaruit bleek dat het mediëren van antisociaal gedrag op jonge leeftijd positieve effecten heeft – een langere schoolgang, minder drop-out en minder criminaliteit – hielpen Leeuw en De Kogel om de FES-subsidie binnen te slepen. Leeuw enthousiast: ‘Het is toch fantastisch dat een kabinet daarop aanslaat en daar flink wat miljoenen voor geeft?’

Leeuw: ‘De ethische kant van dit soort onderzoek en de vraag hoe je ervoor zorgt dat het allemaal in the open gebeurt, heeft uitdrukkelijk de aandacht. Daar is apart geld voor gereserveerd. De positieve en negatieve effecten van interventies moeten helder op tafel komen. We willen transparant werken, en dat kan ook in de serieuze evaluatiecultuur die we in Nederland kennen. Daar zijn regels, protocollen en afspraken voor. Die evaluaties hebben behalve een leereffect ook een democratische, toegevoegde waarde.’

Na twee jaar wordt er geëvalueerd, en aan het einde nog een keer. ‘We willen die andere kant ook laten zien, en het publiek erbij betrekken’, zegt De Kogel. ‘Daarvoor hebben we al contact gelegd met ethici en filosofen. Want die kijken toch weer heel anders tegen de dingen aan.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden