Aap maakte al stenen werktuigen

Ook de rechtoplopende apen waarvan de mens afstamt maakten al simpele werktuigen. Zo'n 3,3 miljoen jaar geleden sloegen ze scherpe snippers van keien af voor gebruik als 'mes' en pletten ze voedsel door het op een steen te leggen en er met een kei op te slaan. Dat maken archeologen op uit de vondst van zo'n 150 naar het zich laat aanzien bewerkte stenen in het huidige Kenia.

Archeologe Sonia Harmand toont een kei waar snippers vanaf zijn geslagen.Beeld MPK-WTAP

Archeologe Sonia Harmand en haar Frans-Amerikaanse team kwam de werktuigen in 2011 bij toeval op het spoor, toen ze op weg naar een andere opgraving een verkeerde afslag namen. Zo belandden de onderzoekers op een heuvel bij het Turkana-meer, waar ze tientallen scherpe steenafslagen, 'aambeeldstenen' en andere bewerkte keien vonden, alsmede 33 fossiele dierenbotjes.

Destijds was het gebied bossig en dat alleen al is opmerkelijk, schrijft Harmand in Nature: 'De aanname was altijd dat de productie van scherp gerande, stenen werktuigen verbonden is met de opkomst van het geslacht Homo, in reactie op klimaatverandering en het ontstaan van open graslanden.' De aap kwam de bossen uit, leerde rechtop lopen en begon met zijn vrijgekomen handen gereedschap te gebruiken, aldus dit klassieke beeld. Maar blijkbaar zat het anders en waren onze aapachtige voorvaderen in de uitdunnende bossen aan de oevers van het Turkana-meer ook al met stenen voorwerpen in de weer.

Toch komt de ontdekking, die al zeker een jaar rondzong onder experts, ook weer niet als complete verrassing. Al eerder vonden opgravers dierenbotten van 3,39 miljoen jaar oud met beschadigingen erop die mogelijk duiden op het gebruik van stenen schrapers. Bovendien weten biologen tegenwoordig dat de meeste apen weleens gebruikmaken van een tak of steen als 'gereedschap'.

De tot dusver oudst bekende stenen werktuigen werden zo'n 2,6 miljoen jaar geleden gebruikt in het huidige Ethiopië, waarschijnlijk door de primitieve dwergoermens Homo habilis ('handige mens'). De nu gevonden stenen zijn liefst 700 duizend jaar ouder en zijn een stuk simpeler. Ze komen uit een tijd dat wetenschappers nog niet van het geslacht Homo spreken.

Wie de makers van de werktuigen dan wel waren, is onbekend. Destijds leefden er in het gebied groepen tengere apen, die soms rechtop liepen, maar ook nog veelvuldig in bomen moeten hebben geleefd. De bekendste soort is de Australopithecus afarensis uit Ethiopië, beroemd vanwege het skelet 'Lucy'.

De stenen vormen een soort overgang tussen de voorwerpen die apen in de natuur gebruiken om noten te kraken en de vroegste 'echte' stenen vuistbijlen. Zo waren de makers niet bepaald handig: 'Hun slaande beweging was soms slecht beheerst', schrijven Harmand en collega's, 'zoals blijkt uit de meerdere beschadigingen op de keien, veroorzaakt door mislukte slagen.'

Toch zijn het 'onmiskenbaar werktuigen', zegt de Leidse hoogleraar archeologie van de oude steentijd Wil Roebroeks, zelf niet bij de opgraving betrokken. 'Geen twijfel over mogelijk. Grof uitgevoerd, groot, zwaar; maar ontzettend duidelijk dat dit geen speling van de natuur is geweest.' Het team van Harmand stelt voor het werktuigtype een aparte naam te geven: Lomekwian-gereedschap, naar de vindplaats van de huidige stenen.

In een begeleidend commentaar stelt archeologe Erella Hovers van de Universiteit van Jeruzalem dat wetenschappers nu eindelijk weten waarnaar ze moeten zoeken. 'Tot dusver hadden archeologen geen voorbeeld van deze zeer vroege stenen werktuigen. En waarom zouden we niet dieper teruggaan in de tijd? Lomekwi lijkt niet het laatste - of eigenlijk vroegste - woord over de wortels van de menselijke technologie.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden