Aangifte tegen de tabaksindustrie krijgt meer en meer ondertekenaars

'Ik ben een vredelievend mens, maar we verklaren de oorlog aan roken'

Is de strijd tegen het roken aan het kantelen? De aangifte tegen de tabaksindustrie krijgt meer en meer ondertekenaars, en ook in de politiek lijkt er een straffere wind te waaien.

Amsterdamse vuilnismannen en straatvegers doen een pafje in de rookruimte. Foto Joost van den Broek

De aangifte tegen de tabaksindustrie, door advocate Bénédicte Ficq in september 2016 ingediend bij het Openbaar Ministerie namens een longkankerpatiënt, een COPD-patiënt en de Stichting Rookpreventie Jeugd, heeft ineens een kettingreactie aan ondersteuning teweeg gebracht.

Allerhande gezondheidsorganisaties, van patiëntenverenigingen en ziekenhuizen tot aan de huisartsenvereniging, hebben zich nu achter de aangifte geschaard. Niet alleen als steunbetuigers, maar daadwerkelijk als mede-aangevers.

Om daarmee te illustreren dat er een groot maatschappelijk belang is gediend met de strijd tegen de tabaksindustrie die, zo luidt de aanklacht, rokers bewust vals voorlicht, ze verslaafd maakt aan een kankerverwekkend product en ze daarmee mishandelt tot de dood aan toe.

Van domoor naar slachtoffer

Ziehier hoe de roker er nu voorstaat: hij of zij is niet meer de zichzelf en anderen schade toebrengende domoor, maar slachtoffer. De roker dient geholpen te worden. De pijlen worden gericht, al dan niet langs juridische weg, op de moorddadige tabaksindustrie. Alsook op de overheid die tenslotte een zorgtaak heeft.

De aangifte tegen die tabaksindustrie, waarover het OM volgende week donderdag een besluit neemt, komt op een moment dat de strijd tegen het roken aan dynamiek lijkt te winnen. Sinds 2004 heeft iedereen recht op een rookvrije werkplek, in datzelfde jaar werden de treinen rookvrij. In 2008 werd het rookverbod voor de horeca uitgevaardigd en in 2014 raakten de kleine kroegen hun uitzonderingspositie kwijt.

Een greep uit de laatste maanden. Steeds meer sportverenigingen stellen niet alleen voor hun kantine maar ook voor het hele sportterrein een rookverbod in. Voetbalclub PSV heeft aangekondigd het hele stadion rookvrij te maken. Medisch Centrum Leeuwarden heeft sinds dit jaar het hele ziekenhuisterrein tot rookvrij gebied verklaard, universitaire medische centra gaan dat voorbeeld volgen.

Publieke ruimte

Groningen heeft de ambitie de 'eerste rookvrije gemeente' van Nederland te worden - al hoeven rokende Groningers nu ook weer niet te vrezen voor gedwongen deportatie - en is druk bezig met rookverboden in de publieke ruimte. Amsterdam overweegt, net als Utrecht, Ficqs aangifte formeel te steunen.

Deze week oordeelde het Haagse gerechtshof dat rookruimtes in horecagelegenheden dicht moeten. Ze zijn in strijd met een verdrag van de Wereldgezondheidsorganisatie. Omdat de eisende partij, anti-rookbeweging Clean Air Nederland (CAN), zich specifiek richtte op de horeca, reikt dit vonnis vooralsnog niet verder dan die bedrijfstak. Maar de geest van het vonnis is duidelijk: overheden moeten in actie komen.

CAN, dat vaker voor de gang naar de rechter kiest, zegt dat er 'bemoedigende signalen' zijn dat de overheid zich meer gaat inspannen om roken uit te bannen. De beweging doelt mede op recente uitlatingen van verantwoordelijk staatssecretaris Paul Blokhuis ('Ik ben een vredelievend mens, maar we verklaren de oorlog aan roken', zei hij bij de Evangelische Omroep) . Maar ook aan de belofte in het regeerakkoord om meer financiële steun te geven aan anti-rookinitiatieven.

Haalbaarheid van de aangifte

De toon van dit kabinet is in ieder geval anders dan die van Rutte I en Rutte II, stellen de bestrijders vast. Het wordt Edith Schippers, de vorige minister van Volksgezondheid, nog altijd aangerekend dat ze de Stichting Volksgezondheid en Roken (Stivoro) de nek om heeft gedraaid.

En zo lijkt ook de toon over de haalbaarheid van de aangifte tegen de tabaksindustrie - als het tot een proces komt, zal dat jaren gaan duren - te veranderen. Toen de eerste stap gezet werd, hoorde je vaak het woord 'kansloos'. Nu is het beeld bijgesteld.

Een rondgang langs de mede-aangevers - de teller loopt richting de dertig - leert dat daar lang is geworsteld met de vraag of het wel hun 'taak' is zich in zo'n proces te voegen.

Voor het Longfonds, dat zich deze week aansloot, speelt mee dat veel patiënten rondlopen met schaamtegevoelens over het feit dat ze roken of gerookt hebben. 'Roken is een keuze, wordt vaak gezegd. Maar wie kiest nu bewust op jonge leeftijd voor roken? Deze zaak gaat om de vraag wie er schuldig aan is dat we met zoveel zieke verslaafden te maken hebben.'

Maatschappelijk belang

KWF, dat zich al vroeg achter de aangifte schaarde, wil dat de overheid inziet dat hier een groot maatschappelijk belang in het geding is. 'Het OM toetst de aangifte op twee criteria: is het juridisch haalbaar, en wat is het maatschappelijk belang? Als nu zo veel maatschappelijke organisaties achter deze aangifte staan, dan heeft dat meer gewicht dan louter symbolische betekenis.'

Wat er dan weer niet verandert in het discours over roken, is dat iedere 'aantasting' van de 'vrije keuze' van de roker tot verhitte reacties leidt. Zo kregen CAN en het hof enorm ervan langs op social media.

Al ontving CAN ook steun uit onverwachte hoek steun. Een horecaondernemer wou wel meewerken aan een proefproces, om ook terrassen rookvrij te krijgen. Om rokers gerust te stellen: van zo'n proces ziet CAN voorlopig nog even af.


De strijd tegen de tabaksindustrie

Ziekenhuis mengt zich in strijd tegen tabaksindustrie. Is dat wenselijk?
Wordt de zaak tegen de tabaksindustrie sterker nu een ziekenhuis zich erbij heeft aangesloten? En: hoe wenselijk is zo'n stap door een ziekenhuis? (+)

'Ik klaag tabaksindustrie aan om mijn kinderen te beschermen'
Anne Marie van Veen is de eerste in Europa die de tabaksindustrie strafrechtelijk aanklaagt. Vandaag werd bekend dat KWF Kankerbestrijding zich bij haar aansluit. Lees hier het interview met Van Veen dat op 12 januari 2017 in de Volkskrant verscheen.

Deze longarts bestrijdt de tabaksindustrie op alle fronten, van rechtszaal tot televisiestudio
Tabaksfabrikanten zijn criminele multinationals, vindt longarts Wanda de Kanter (58). Ze bestrijdt de tabaksindustrie op alle fronten, van de rechtszaal tot de televisiestudio. En keihard, want 'je kunt brave voorlichting blijven geven tot je een ons weegt'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.