Aan het vogelgriepfront in Azië

Nauwelijks was viroloog Menno de Jong in Vietnam neergestreken of de vogelgriep brak er uit...

'Vogelgriepvirus lijkt resistent'. Vorig jaar, een paar dagen voor kerst, verscheen deze verontrustende boodschap op de schermen van de internationale persbureaus. De bron van het nieuws: een artikel in de New England Journal of Medicine , met een Nederlandse viroloog als hoofdauteur.

In menig interview dook zijn naam op: Menno de Jong, viroloog van de Oxford University Clinical Research Unit, deel van de Britse Oxford University. Sinds 1991 zit die eenheid in Vietnam, gefinancierd door het Engelse Wellcome Trust. De unit is gehuisvest op het terrein van het Hospital for Tropical Diseases in Ho Chi Minh-stad, het voormalige Saigon.

Gepromoveerd en opgeleid als arts-microbioloog op het Academisch Medisch Centrum (AMC) in Amsterdam, trok De Jong (1963) in 2003 met zijn gezin naar Vietnam. 'Tijd voor een nieuwe uitdaging, de kinderen zijn nog jong genoeg. Werken en onderzoek doen in de tropen, dat is de leidraad.'

Zijn eerste taak was het opzetten van een virologisch lab om research te doen naar infectieziekten als dengue en Japanse encephalitis, een virale hersenontsteking.

De Jong kreeg het direct voor zijn kiezen. In het zuiden van Vietnam brak in 2003 vogelgriep uit, na vergelijkbare uitbraken in het noorden. Kippen werden massaal ziek en mensen raakten besmet.

'In januari 2004 werd de eerste patiënt, een meisje, binnengebracht', vertelt De Jong. 'Ze had net haar lievelingseend begraven. Ze speelde daar veel mee. De diagnose kon snel worden gesteld. We hadden de reagentia voor vogelgriep-diagnostiek al in huis gehaald na geruchten dat in het noorden mensen besmet waren.

'Het meisje overleefde de infectie, in tegenstelling tot veel patiënten na haar. Snel daarna kwamen er meer patiënten met een verdenking van vogelgriep. Slechts enkelen bleken besmet met het H5N1-virus. Een hectische tijd met cameraploegen van over de hele wereld en deskundigen van de Wereldgezondheidsorganisatie die in onze nek stonden te hijgen.

'In Vietnam zijn 93 gevallen van vogelgriep geweest sinds 2003, bijna de helft van alle besmettingen in de wereld. Daarvan zijn er 42 overleden. Wij hebben 18 besmette patiënten in ons ziekenhuis behandeld; 13 zijn gestorven. Tot eind 2005. In 2006 zijn in Vietnam geen nieuwe gevallen gemeld.'

Schrikken dus?

Niet echt. 'Virusuitbraken bij kippen hadden consequenties bij mensen: een ongekend snelle, progressieve longontsteking. De helft stierf. Patiënten hadden vaak nauw contact met zieke kippen.

'In de Mekong-delta hebben de meeste huishoudens wel een paar kippen op hun erf lopen. Die lopen los, het huis in en uit. En dan hebben we het meestal over hooguit twee ruimtes waar de hele familie woont. De mensen wonen op elkaar' en op hun kippen'.'

Maar erg besmettelijk voor de mens is dat vogelgriepvirus niet?

'Ondanks grootschalige uitbraken van vogelgriep bij de dieren, is er toch maar een klein aantal menselijke infecties geweest. Om besmet te raken is een hoge concentratie virusdeeltjes nodig, en ook nog eens op dichte afstand, lijkt het. Dat sluit aan bij de recent geopperde theorie in Science en Nature dat ernstige besmetting pas optreedt als die virusdeeltjes diep in de longen terechtkomen.

'In de bovenste luchtwegen, het gebied waar ze in eerste instantie mee in aanraking komen (neus- en keelslijmvlies), zitten bijna geen receptoren waaraan vogelgriepvirusdeeltjes zich makkelijk hechten. Diep in de longen zitten die receptoren wel. Infectie treedt op als virusdeeltjes erin slagen de longen te bereiken. Dit verklaart ook waarom vrijwel alle gerapporteerde gevallen een ernstige longontsteking hadden. Voor een gewone mensengriep is dat uitzonderlijk.'

Mogelijk zijn er ook mensen geïnfecteerd via het maag-darmkanaal na het eten van besmette kippen- of eendenproducten.

'We hebben enkele patiënten gehad met ernstige diarree, in eerste instantie zonder tekenen van een luchtweginfectie. Uit de ontlasting konden we het virus kweken.

'De afgelopen jaren zijn er door de Vietnamese overheid grootschalige voorlichtingscampagnes gehouden om te onderrichten hoe besmetting te voorkomen is, hoe een kip het best te bereiden.

'Ook wordt geadviseerd zieke kippen direct te melden. Dat wordt waarschijnlijk niet altijd gedaan. Mensen zijn arm. Kippen vormen een belangrijke voedingsbron. Bovendien, als kippen worden geruimd, is de financiële compensatie voor de boeren klein.'

En het vaccineren van de dieren dan?

'In Vietnam zijn een aantal maanden geleden grote vaccinatiecampagnes van kippen en eenden begonnen. De effectiviteit wordt niet optimaal onderzocht. Veel veterinaire labs kunnen alleen naar antilichamen kijken als indicatie van infectie bij kippen of eenden.

'Maar de methoden zijn niet verfijnd genoeg om vervolgens onderscheid te kunnen maken tussen infectie en vaccinatie. We proberen die effectiviteit nu in kaart te brengen, met verfijnde meetmethoden.

'Misschien werkt dat vaccineren wel. Meer dan een half jaar zijn er hier geen uitbraken meer geweest onder kippen, althans niet gerapporteerd door de overheid. En bij ons is dit jaar nog geen enkele patiënt met vogelgriep opgenomen.'

Is het vogelgriepvirus nu verdwenen in Vietnam?

'Ik maak me geen enkele illusie dat het virus verdwenen is uit Vietnam, het is hooguit wat minder actief' in de pluimveepopulatie vanwege die vaccinaties.

'Menselijke vaccins zijn er nog niet. De eerste verdediging nu, en in het geval van een pandemie met een nog onbekend virus, bestaat uit een behandeling met antivirale middelen, zoals Tamiflu.'

Maar die virusremmer ontmoet resistentie?

'Resistentie komt voor bij het gewone griepvirus. Het is dus niet verrassend dat dit ook bij vogelgriep wordt gezien. Bij met Tamiflu behandelde kinderen met gewone griep is aanzienlijke resistentie gevonden, 5 tot 18 procent van de beschreven gevallen. In tegenstelling tot volwassenen is bij jonge kinderen die griep vaak de eerste infectieziekte waar ze mee te maken krijgen. Ze hebben geen afweer opgebouwd tegen het griepvirus.

'Het virus vermenigvuldigt zich makkelijker en muteert sneller, waardoor resistentie kan ontstaan. Dit is vergelijkbaar met de vogelgriep waar niemand nog afweer tegen heeft. Het kan ook zijn dat de gebruikte dosis Tamiflu onvoldoende is voor infecties met H5N1. Die dosis is grotendeels gebaseerd op studies in patiënten met eenvoudige, gewone griep.

Komt er een pandemie, waarbij een via mensen overdraagbaar vogelgriepvirus ongemeen hard toeslaat?

'Niemand weet of H5N1 een pandemie zal veroorzaken, noch degenen die zeggen dat het onvermijdelijk is en op het punt staat te gebeuren, noch degenen die beweren dat het allemaal een hype is en dat het zeer onwaarschijnlijk is. De paniek wereldwijd komt waarschijnlijk deels door deze onzekerheid.

'Een eventuele pandemische H5N1 virusvariant (een H5N1 virus dat zich heeft aangepast aan de mens zodat het efficiënt van mens op mens overdraagbaar is geworden) hoeft niet per se in deze regio te ontstaan, ook al is het oorspronkelijke H5N1 virus hier geboren. Zo'n pandemisch virus kan overal ontstaan waar menselijke en vogelgriepvirussen gelijktijdig circuleren of waar menselijke vogelgriepinfecties voorkomen. Ook in Europa en Afrika.

'Eén ding is zeker: er is al een pandemie onder vogels. Kippen zijn een belangrijke eiwitbron voor mensen, met name in arme gebieden. Verdere verspreiding in Afrika is wat dat betreft desastreus.'

Vogelgriep moet uw leven flink hebben veranderd.

'Het is bij tijd en wijle wat hectischer geworden. Maar het werk is ongelofelijk interessant en uitdagend hier, niet alleen vanwege vogelgriep. Het leven is verder goed hier, ook voor onze kinderen. We blijven nog wel een aantal jaren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden