Reportage

40 jaar en kinderwens, is dat niet te laat?

Voor vrouwen die laat aan kinderen beginnen, zijn de behandelmethoden in Nederland altijd beperkt geweest, maar dat gaat veranderen: straks komen vrouwen tot vijftig jaar in aanmerking voor een ivf-behandeling met een donoreicel of een eicel die voor hun 43ste is ingevroren. 'We zijn hier een stelletje moraalridders,' zei Bart Fauser, hoogleraar Voortplantingsgeneeskunde in een interview vorig jaar met de Volkskrant.

Beeld Colourbox

'Kijk.' Jolanda heeft de foto vrijwel direct gevonden. Ze staat er zelf op, onder een sliert vlaggetjes in een zaaltje, en ze drukt een mooie jonge vrouw tegen zich aan. 'Dat is Jessica, mijn nichtje. Ze had me net verteld dat ze zwanger was en ondanks alles was ik oprecht blij voor haar. Ik pakte Jessica beet, gaf een dikke knuffel en net op dat moment maakte mijn oom deze foto. Pats. Een bijzonder moment vereeuwigd.'

Een bijzonder moment met een bijsmaak. Jolanda de Jong wilde zó graag kinderen, maar op het moment dat de foto werd gemaakt, was ze 40 jaar oud en sinds een jaar bezig zwanger te worden. Ze had domweg nooit eerder een relatie gekregen. Nu gaat het gebeuren, dacht ze nog toen ze Martin op haar 39ste ontmoette. 'Maar ja...' Ze kijkt naar haar handen als ze het vertelt. 'Ik werd dus ingehaald door de dochter van mijn zus.'

De Jong is niet de enige vrouw die zwanger wil worden maar door haar leeftijd in de problemen komt. Laat het onderwerp maar eens op feestjes vallen: bijna iedereen heeft op zijn minst een zus, vriendin of overbuurvrouw die 'in een traject' zit. 'We zien het percentage oudere vrouwen met vruchtbaarheidsproblemen groeien', zegt Paul Flierman, fertiliteitsarts bij het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis in Amsterdam. 'Niet alleen bij ons, in heel Nederland.'

Leeftijdsgrens opgerekt?

Kan de leeftijd voor vruchtbaarheidsbehandelingen omhoog naar 50 jaar? Gynaecologen buigen zich komende tijd over deze vraag. Lees er hier meer over.

Ik kom eraan, mama! Katrien Franken fotografeerde vrouwen op het punt van bevallen. Bekijk hier de fotoreeks.


Jolanda met haar nichtBeeld Jolanda de Jong

Een oud ei is een oud ei

Wat is dat toch, al die vrouwen die op het laatste moment nog moeder willen worden? Het mag toch voor niemand een verrassing zijn dat het dan wel eens lastig kan worden? De slogan 'Een slimme meid krijgt haar kind op tijd' is al ruim twintig jaar oud. De Linda's, Viva's en andere bladen staan al jaren vol verhalen over moeizame ivf-trajecten en het enorme verdriet van vrouwen bij wie het niet lukt. Is het dan niet een beetje je eigen schuld als je zo laat begint?

'Mensen lezen over een beroemdheid die op haar 45ste nog een kind heeft gekregen en denken: zie je wel, ik heb nog alle tijd', moppert Flierman. 'En als het niet spontaan lukt, kan de dokter vast nog helpen. Maar raad eens? Dat valt tegen. We kunnen veel meer dan twintig jaar geleden, maar als je eenmaal 40 bent geweest, zijn de mogelijkheden beperkt. En na je 42ste is de kans om met je eigen eicellen zwanger te worden echt minimaal.'

Maar... we worden steeds gezonder en leven steeds langer: gaat de vruchtbare leeftijd van vrouwen daarmee niet omhoog? 'Nog geen maand', zegt Flierman stellig. 'Je wordt geboren met een bepaald aantal eicellen en hoe gezond je ook leeft, daar komen nooit meer eicellen bij. Een ongezonde levensstijl, zoals bijvoorbeeld roken, haalt de kwaliteit én kwantiteit sneller naar beneden, en verder geldt: een oud ei is een oud ei. Dat is al eeuwen zo en dat verandert niet.'

Behandelingen & resultaten

Nederland telt dertien klinieken waar vruchtbaarheidsbehandelingen worden gegeven. In 1996 werd er met ruim elfduizend cycli begonnen, met bijna tweeduizend succesvolle zwangerschappen tot gevolg. In 2010 waren het er een stuk meer: bijna zeventienduizend behandelingen, waarvan er bijna vijfduizend lukten. Bij de meest recente cijfers, uit 2014, is er een lichte daling te zien. Dat jaar werden er ruim 14.000 pogingen gedaan, waarvan 4.472 zijn gelukt. Circa 35 procent van de behandelde vrouwen is rond de 40.

De daling is waarschijnlijk het gevolg van bezuinigingen op vruchtbaarheidsbehandelingen: tot 2013 werden behandelingen bij vrouwen tot 45 jaar vergoed. Sindsdien gebeurt dit bij vrouwen tot 43 jaar. Dit verklaart ook de iets hogere slagingskans.

Bron: Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie

Optimistisch

Deze informatie is zo terug te vinden op internet, maar blijkbaar blijven de succesverhalen van beroemdheden een stuk beter hangen: Halle Berry, die op haar 47ste nog een kind kreeg, de Zwitserse zakenvrouw Margarita Louis-Dreyfus, 53 en in verwachting van een tweeling. 'Het voedt helaas de perceptie dat alles maakbaar is', verzucht dr. Ilse Delbaere, vroedvrouw en onderzoekster aan hogeschool Vives in het Belgische Kortrijk. 'Vooral omdat die beroemdheden er zelden bij vertellen wat voor moeizaam traject ze hebben afgelegd, of dat ze bijvoorbeeld de eicel van een donor moesten gebruiken.'

Delbaere doet onderzoek naar de kennis over vrouwelijke onvruchtbaarheid en heeft hiervoor in Vlaanderen aan drie leeftijdsgroepen een vragenlijst voorgelegd: tieners, twintigers en dertigers. 'Men blijkt enorm optimistisch', vertelt ze aan de telefoon. 'Veel vrouwen denken op 40-jarige leeftijd nog perfect vruchtbaar te zijn en sommigen geloven zelfs dat dat tot aan de menopauze zo blijft. Ook de kansen met ivf worden zwaar overschat: respondenten verwachten dat deze behandeling in 50 of zelfs 100 procent van de gevallen succesvol is, terwijl 40-plussers een kans van 1 op 5 hebben om daarmee zwanger te raken.' Het is een Vlaams onderzoek, maar vermoedelijk is de situatie in Nederland niet anders. 'De resultaten zijn vergelijkbaar met soortgelijke studies in andere westerse landen: de VS, Zweden en Finland.'

Halle Berry met haar - inmiddels - ex-man Olivier Martinez.Beeld AFP

Samenloop van omstandigheden

Gebrek aan kennis verhoogt het gevoel van urgentie niet, maar het verklaart ook niet helemaal waarom een bepaalde groep de kinderwens zo lang uitstelt. Is dat echt die carrière, wat je zo vaak hoort? Of kunnen zij geen partner vinden, zoals actrice Halina Reijn onlangs opbiechtte? 'Naar die vraag is niet voldoende onderzoek gedaan', zegt Delbaere, 'maar uit een eerste verkenning van de literatuur blijkt dat een carrière niet de belangrijkste reden is. Er is inderdaad vaak geen partner, en als die er wel is, trapt hij soms op de rem. Maar bovenal lijkt het complex: een samenloop van omstandigheden.'

Dat beeld herkent Flierman uit zijn eigen praktijk. 'Geen relatie, druk met werk, eerst die mooie reis maken: mensen stellen het ouderschap meestal niet bewust uit, maar de maanden stapelen zich op en ongemerkt worden het jaren.'

Zo ging dat ook bij Jolanda de Jong. 'Ik ben gek op kinderen, altijd al geweest', vertelt ze in haar huiskamer in Den Helder. Haar man Martin heeft thee ingeschonken en op tafel staan gevulde koeken. Het hondje Woopy is voor de gelegenheid bij vrienden ondergebracht, want 'die is zo enthousiast, dat je geen rustig gesprek kunt voeren als hij er is.'

Kinderwens en de werkelijkheid

Vrijwel alle jonge mensen denken ooit kinderen te krijgen, en dan het liefst twee. Slechts 3 procent van de jonge vrouwen en 4 procent van de mannen (18 tot 23 jaar) verwacht nooit kinderen te krijgen, schrijft het CBS in het bericht Bevolkingstrends van februari 2015. De wens om binnen drie jaar aan kinderen te beginnen, leeft het sterkst bij vrouwen van 28 tot 33 jaar. Mannen zijn er gemiddeld drie jaar later aan toe. Hoogopgeleiden zijn gemiddeld vier jaar later toe aan het krijgen van kinderen dan laagopgeleiden.

De gemiddelde leeftijd waarop Nederlandse vrouwen hun eerste kind krijgen, schommelt al jaren rond de 29,4 jaar.

Ongewenste kinderloosheid overkomt meer dan 10 procent van de vrouwen tussen 35 en 42 jaar. Ook wordt het kindertal vaak - onvrijwillig - bijgesteld: maar één in plaats van twee.

Kinderwens

Normaal gesproken zit Woopy naast de tv op een groot, zwart kussen. De rest van het huis is licht. Een witte vloer, witte tafel en witte brocante kastjes, op de bank liggen roze kussens. Op een prikbord hangen kinderfoto's en geboortekaartjes en naast de tv staat een foto van De Jong met twee kleintjes op haar schoot. 'Mijn neefje en nichtje', zegt ze trots. 'Geweldige kinderen.'

Omdat ze zelf een nakomertje is, werd ze op haar 14de al tante en sindsdien heeft ze zich altijd met kinderen omringd. Ze paste op, werd kraamverzorgster en hoefde eigenlijk alleen nog maar te wachten tot ze die ene man zou tegenkomen. Dan zouden ze trouwen, een gezin stichten en nog lang en gelukkig leven. 'Zo denk je dan nog', zegt ze een beetje meewarig. 'Vol overtuiging. Geen besef dat het ook anders kan lopen.'

De Jong kreeg dystrofie in haar rechterbeen en later volgden zware rugklachten. Ze slikte medicijnen en zat 'totaal niet lekker' in haar vel. 'De kinderwens was er altijd. Als ik me goed voelde, kwam die zelfs heel heftig naar voren; dan piekerde ik over mijn leeftijd. Maar ja, zonder partner gebeurt er niet veel.'

Haast

Ze schreef zich een paar keer in op een datingsite, mét vermelding dat ze een kinderwens had, maar vond het eigenlijk niks om op die manier af te spreken. Het voelde geforceerd om bij een kop koffie te taxeren of iemand de man van je dromen zou kunnen zijn en ze was altijd bloednerveus omdat die onbekende natuurlijk ook zat te peilen of zij leuk genoeg was.

Een paar jaar geleden, toen De Jong 39 was, schreef ze zich toch weer bij zo'n site in. 'Ik had last van mijn rug, lag op bed en ze beloofden drie dagen gratis lidmaatschap. Het leek me wel een grappige afleiding.' Zo werd ze gevonden door Martin, een hovenier op Texel. Ze mailden een paar keer en spraken vervolgens af bij Lands End, een restaurant in Den Helder waar de boot uit Texel elk half uur voor het raam langsvaart. Op de felgekleurde stoelen daar sloeg de vonk over en een paar weken later vierden ze samen Kerst.

'Er zat direct druk op', zegt ze. 'In een tijd dat je eigenlijk onbezorgd verliefd wilt zijn, praat je al over kinderen.' Toen Martin ook nog eens zwak zaad bleek te hebben - dat had hij in een vorige relatie laten testen - zijn ze naar de huisarts gegaan, die hen direct doorstuurde naar het ziekenhuis. Ze zouden het met ivf proberen, waarbij het zaad in een reageerbuis bij de eitjes wordt gebracht. Toen dat mislukte, volgden drie icsi-trajecten; daarbij wordt het zaad met een naald bij de eitjes naar binnen gebracht. Ook dat was zonder resultaat.

'Die eerste keer...' Jolanda kijkt naar Martin. 'Weet je nog, op de boot?' Hij knikt en vertelt over de eerste embryo's die in het ziekenhuis teruggeplaatst zouden worden, en hoe ze vanaf Texel de boot op reden. De Jong belde vanuit de auto om te vragen hoe laat ze precies aan de beurt was, maar de vrouw aan de telefoon kon geen afspraak vinden. Jolanda en Martin werden nerveus. Dit was raar. Er werd gezocht in de computer en de vrouw vroeg het nog even na. Toen vertelde ze dat het een misverstand was, dat er geen afspraak stond. Er waren geen embryo's. Geen van de elf gerijpte eitjes was bevrucht geraakt. Jolanda begon zachtjes te huilen. Martin vloekte. 'Dat klotezaad.'

Kans op zwangerschap

De kennis over de zwangerschapskansen op hogere leeftijd schiet tekort, zeggen medici en onderzoekers eensgezind. De cijfers variëren nogal naar gelang het onderzoek waar je naar kijkt. Dit zijn de feiten waarop medici zich baseren en waarover redelijke consensus bestaat.

Maandelijkse kans op natuurlijke zwangerschap:

Vrouwen tot 30 jaar: 1 op 4
Vrouwen vanaf 35 jaar: 1 op 8
Vrouwen vanaf 40 jaar: 1 op 33 tot 1 op 17

Ter vergelijking de kans op een kind met het syndroom van Down:

Vrouwen van 20 jaar: 1 op 1.530
Vrouwen van 35 jaar: 1 op 360
Vrouwen van 42 jaar: 1 op 55
Vrouwen van 46 jaar: 1 op 14

De gemiddelde kans op een miskraam is 10 procent. Volgens de standaard van het Nederlands Huisartsen Genootschap loopt dit op tot 20 procent bij vrouwen tussen de 35 en 40 jaar en tot meer dan 40 procent bij vrouwen ouder dan 40 jaar.

Bij de tweede, derde en vierde keer raakten er wel een paar eitjes bevrucht, maar De Jong raakte niet zwanger. Ze hebben de foto's van de embryo's nog. Die maakte Martin met zijn mobiele telefoon, vlak voordat ze in Jolanda's baarmoeder geplaatst werden. De kleine friemels, grijze bolletjes snot, kregen ook namen. 'Dit zijn Jip en Janneke', schrijft De Jong later als ze de foto's per WhatsApp stuurt. 'En dit zijn Mickey en Minnie.'

De eerste ivf-baby werd in 1978 in Engeland geboren en in Nederland kwam de eerste 'reageerbuisbaby' in 1983 ter wereld. Bart Fauser, hoogleraar voortplantingsgeneeskunde en hoofd van de fertiliteitskliniek van het UMC Utrecht, werd in die periode opgeleid. 'De meest voorkomende oorzaak van onvruchtbaarheid was op dat moment verkleving van de eierstok, veroorzaakt door geslachtsziekten', vertelt hij. 'Daar is ivf eigenlijk voor ontwikkeld: om vrouwen met afgesloten eileiders een kans te geven toch zwanger te worden. Gelukkig hebben we die geslachtsziekten nu beter onder controle en komt verkleving niet veel meer voor. 'Onbegrepen onvruchtbaarheid', zoals we dat noemen, is nu het belangrijkste probleem. En het grootste deel daarvan wordt veroorzaakt door te lang wachten.'

De foetussen Mickey en Minnie (links) en Jip en Janneke.Beeld Jolanda de Jong

Eicellen invriezen

Een behandeling kost ongeveer 4.000 euro en wordt in het basispakket van verzekeraars drie keer vergoed bij vrouwen tot 43 jaar. 'Natuurlijk is het bij vrouwen rond de 40 deels de consequentie van keuzen die ze in het verleden hebben gemaakt', zegt Fauser, 'en soms klinken er geluiden dat ze het daarom ook maar zelf moeten betalen. Ik vind dat een slecht argument. Artsen repareren zoveel gevolgen van ongezond gedrag. Denk aan roken, sportblessures, of aan over- of ondergewicht. Bovendien vormen vruchtbaarheidsbehandelingen nog geen procent van het hele gezondheidszorgbudget.'

Wat betreft Fauser zou er zelfs meer mogelijk moeten zijn. 'De kans dat een vrouw van 42 met haar eigen eicellen zwanger wordt, is erg klein, maar met haar eigen ingevroren eicellen of die van een donor, speelt leeftijd nauwelijks een rol. In Nederland is tien jaar geleden besloten dat vrouwen na hun 45ste niet meer behandeld mogen worden - die leeftijd ligt nergens ter wereld zo laag - maar ik vind dat die discussie opnieuw gevoerd moet worden. Zeker omdat vrouwen nu ook in Nederland de mogelijkheid hebben om hun eigen eicellen in te vriezen. Mogen zij die na hun 45ste niet meer gebruiken? Waarom zou een vrouw van 46 niet zwanger mogen worden als het medisch gezien weinig verschil maakt? Dat zijn zaken waar we het als samenleving met elkaar over moeten hebben.'

Daar is Lucy van de Wiel het hartstochtelijk mee eens. Zij is onderzoekster bij de Reproductive Sociology Research Group aan de universiteit van Cambridge en heeft haar proefschrift geschreven over de discussie rond het invriezen van eicellen. 'Als een man op zijn 50ste vader wordt, trekt bijna niemand zijn wenkbrauwen op. Bij een vrouw is het onacceptabel, zielig voor het kind en moeten we dit niet willen. Het wordt direct zo negatief, zo 'haar eigen schuld'. Net zoals het decennia geleden, bij het debat over het legaliseren van abortus, ook haar eigen schuld was als een vrouw ongewenst zwanger was geworden.'

Ingevroren eicellen bij Medisch Centrum Kinderwens.Beeld ANP

Moraalridders

Volgens Van de Wiel, die nog even in een Amsterdams café afspreekt voor ze een dag later weer naar Cambridge vertrekt, is niet alleen de individuele keuze van vrouwen veranderd. 'Daar focussen we nu wel op: waarom stel je het toch uit, meisje? Terwijl we eigenlijk moeten kijken naar de patronen die zijn veranderd: op welke leeftijd vormen zich relaties, wanneer komen er veranderingen in een loopbaan, wat zijn onze culturele ideeën over ouder worden?'

Veel Nederlandse vrouwen vertrekken voor een behandeling naar het buitenland en volgens Fauser is dat logisch. 'Je hebt het punt van de leeftijd, maar er is hier bijvoorbeeld ook een schreeuwend tekort aan donoren van zowel ei- als zaadcellen. Ook weer omdat we erg streng zijn in onze voorwaarden. Ik weet dat mijn collega's in België ons uitlachen: we zijn een stelletje moraalridders. Er zijn in het buitenland heel fatsoenlijke mogelijkheden, maar we lopen ook het risico dat wanhopige mensen in de armen worden gedreven van klinieken met commerciële belangen.'

Ook Jolanda en Martin gaan de grens over. Ze krijgen nog één behandeling vergoed en zijn het vertrouwen in Nederlandse behandelaars gaandeweg kwijtgeraakt. 'Het werd mechanisch afgehandeld', zeggen ze. En: 'Ze doen elders veel meer om het te laten lukken'. Zo keken ze in Düsseldorf naar het gewicht van De Jong (waar ze al jaren mee worstelt) en werd direct onderzocht of ze misschien suikerziekte had of problemen met haar schildklier.

Voorlichting

Maar betere kansen om zwanger te worden, zitten hem niet alleen in meer medische mogelijkheden. Zowel de artsen Fauser en Flierman als onderzoekster Delbaere noemen voorlichting cruciaal. Deze kan bijvoorbeeld op middelbare scholen worden gegeven, of door de huisarts als vrouwen vragen om de pil. 'Het klinkt misschien raar om een meisje van 15 dat juist níét zwanger wil worden, te vertellen dat ze later op tijd moet beginnen, maar het is wel een manier om de feiten in te prenten', zegt Flierman. 'Vrouwen denken dat ze tot hun 40ste hebben, maar als ze ooit een kind willen, moeten ze veel eerder beginnen. De boodschap luidt dus: 35 is het nieuwe 40!' Want de samenleving realiseert zich onvoldoende wat voor een drama het is om ongewenst kinderloos te blijven, zeggen Fauser en Flierman. De stress van de behandelingen. De wanhoop van mensen die hun spreekkamer met lege handen verlaten. 'En de dingen die mensen dan tegen je zeggen!' roept ze uit. 'Om je te troosten.'

'Kop op! Het komt wel goed.'

'Zet het van je af. Zul je zien dat je zó zwanger bent!'

'Kijk naar wat je wél hebt.'

'Een kind is ook niet zaligmakend, hoor.'

Maar ook: 'Waar trek je de grens?'

Beeld Colourbox

Dan, met een zucht: 'Dat laatste weten we dus echt niet. We wíllen er ook niet bij stilstaan dat het weer kan mislukken. Natuurlijk, ik ken de cijfers. Maar die vijfde poging, over twee maanden in Düsseldorf, daar gaan we maximaal voor. Nu al nadenken over alternatieven voelt zelfs een beetje als verraad. Alsof we het geen echte kans geven.' 'Misschien', vult Martin aan, 'betalen we daarna een zesde poging zelf. Dan groeit het kind maar met wat minder luxe op.'

En natuurlijk, zegt De Jong later over de telefoon. Hoezeer ze de angst ook probeert weg te drukken, ze voelt hem constant. Als ze 's morgens voor de spiegel staat. Als ze met de hond door de straten van Den Helder slentert. Of als ze gevulde koeken haalt bij de bakker.

'Stel nou, zeurt het altijd ergens in mijn lijf. Stel nou dat het toch niet lukt. Wat moet ik dan?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden