26 februari 1935: Geboorte van radar gaf WO II nieuwe dimensie

Het bier voor vrijdag is geregeld, met dank aan de Frog Island brouwerij in Northampton. En David en Karol hebben heel vriendelijk hun antieke Morris bestelwagen uitgeleend. Met replica’s van de nummerborden KX50 lijkt die best een beetje op de wagen waarin op 26 februari 1935 voor het eerst in Europa radarwaarnemingen van een vliegtuig werden gedaan. Op een akker bij Weedon, vlakbij Litchborough, in het hart van Engeland.

De zender stond destijds wat verderop, een 49-meter-kortegolf-zender van de BBC in Daventry. Vandaar de naam Daventry Experiment in de geschiedenisboekjes, die steevast benadrukken dat daar en toen de komende Tweede Wereldoorlog al een nieuwe wending kreeg voor hij goed en wel begonnen was.

Nog altijd staat er een plaquette, op een steen langs de weg. In het veld hier tegenover, luidt de tekst, toonden Robert Watson Watt en Arnold Wilkins voor het eerst in Engeland aan dat vliegtuigen kunnen worden waargenomen met radiogolven. ‘Later onder de naam radar, was het deze uitvinding, meer dan vele andere, die de RAF in 1940 behoedde voor een nederlaag tijdens de Battle of Britain.’

Eronder een plaatje van de tweemotorige Handley Page Heyford-bommenwerper (K6902) die bij de proef in 1935 werd gebruikt, een relatief traag tweemotorig toestel uit 1930.

Komende vrijdag, precies 75 jaar na dato, brengen radio-amateurs het Daventry Experiment uit 1935 weer tot leven, de proef waarbij in feite de radar werd geboren. Weer staat er een radiozender, weer zijn er twee waslijnantennes en een bus vol meetapparatuur, al dan niet echt in bedrijf. En opnieuw zal er een vliegtuig overkomen, zij het een moderner type. Piloot Giles is er klaar voor, meldt organisator Brian Leathey in Bedford Warwickshire, onder collega's beter bekend als station G8GMU.

Het gebruik van radiogolven gaat terug op de Duitse fysicus Heinrich Hertz (1857-1894) die als eerste met een antenne elektromagnetische golven opvangt van een vonkend elektrisch contact. Talloze uitvinders en onderzoekers volgen zijn pad en in de jaren twintig en dertig begint de interesse in het op afstand waarnemen van objecten, dan nog vooral schepen, via de reflectie van radiogolven. Een doorbraak wordt in 1930 bereikt, als voor het eerst ook de afstand en de snelheid van een object kunnen worden vastgesteld. Daarvoor moeten radiopulsen worden gereflecteerd.

De Britten beginnen in de jaren twintig onderzoek naar het gebruik van radiogolven in het Radio Research Station RSS in Slough, onder leiding van meteoroloog Robert Watson Watt. In 1935 levert hij op verzoek van het Air Ministry samen met zijn assistent Arnold F. Wilkins een rapport af over de detectie op afstand van naderende vliegtuigen. Oorlog hangt dan al in de lucht.

Het project mondt uit in een eerste proef, met de bestaande BBC-kortegolfzender in Daventry en de geleende RAF-bommenwerper. Op een fluorescentieschermpje zien beide onderzoekers, vergezeld door een functionaris van het ministerie, dat het het radiosignaal begint te bewegen als het vliegtuig nadert. Het blijkt tot een afstand van 9 mijl te volgen. Meteen krijgt Watson Watt opdracht voor een uitgebreider experiment. Mei 1935 wordt op het schiereiland Orfordness in Suffolk de eerste Britse pulsradar gebouwd. Op 17 juli, vermelden de logboeken, wordt de eerste waarneming gedaan, van een Scapa vliegboot op 27 kilometer afstand. Formeel begint daar de Britse toepassing van radar.

Kort voor het uitbreken van de oorlog bouwden de Engelsen zo’n twintig radarinstallaties langs de Britse zuid- en oostkust, tegen Duitse luchtaanvallen. Ze kijken meer dan 100 kilometer ver, maar veel meer dan palen en antennelijnen zijn die Chain Home-systemen (CH) eigenlijk niet. Toch heeft de Duitse Luftwaffe er in eerste instantie geen verweer tegen, anders dan heel laag aanvliegen en proberen ze te bombarderen. Getroffen CH-systemen blijken in een week weer op te bouwen.

De Britse proef van februari 1935 geldt niet als de allereerste demonstratie van radar ter wereld. Die eer komt aan drie ingenieurs van de Amerikaanse marine: Page, Taylor en Young, die in december 1934 op een mijl afstand een vliegtuig volgden dat over de rivier de Potomac werd gevlogen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden