2 maart 1939: Het onuitwisbare oorlogsblazoen van Pius XII

Terug naar 2 maart 1939, het begin van het pontificaat van Pius XII. Zal deze oorlogspaus, die hooguit stilzwijgend verzet heeft geboden tegen de nazi’s, zalig worden verklaard?...

Cynische katholieken zien de rel rond de opheffing van de ex-communicatie van Holocaustontkenners als bisschop Williamson slechts als een opwarmertje voor een nog neteliger besluit. Moet oorlogspaus Pius XII zalig worden verklaard?

De huidige Duitse paus, Benedictus XVI, heeft de beslissing zeven jaar voor zich uit kunnen schuiven – tot alle archieven over Pius XII openbaar zijn. Maar de druk van voorstanders van de zaligverklaring – juist de leden van de traditionele Pius X-broedergemeenschap, onder wie Williamson – is groot. Zij hadden vorig jaar, op de vijftigste sterfdag van Pius XII, al duidelijkheid gewild.

Maar zelfs de archieven zullen het blazoen van Pius XII nooit helemaal kunnen schoonpoetsen. Daarvoor is zijn pontificaat, dat op 2 maart zeventig jaar geleden begon en samenviel met het fascistische bewind van Mussolini, de oorlog en de Holocaust, te controversieel. Of hij stilzwijgend verzet tegen de nazi’s heeft geboden, is omstreden. Dat hij het niet luidkeels heeft gedaan, is overduidelijk.

Pius XII, geboren als Eugenio Pacelli, was voorbestemd voor het pausschap. Hij was al in Rome geboren en begon na zijn priesterwijding een carrière bij de diplomatieke dienst van het Vaticaan. Tussen 1920 en 1930 was hij pauselijke nuntius in Duitsland, waarna hij werd benoemd tot kardinaal en de tweede man werd achter zijn voorganger Pius XI.

In 1933 sloot hij een concordaat met Hitler dat garandeerde dat de katholieke geloofsbeleving onder diens regering ongemoeid zou blijven, in ruil voor erkenning van Hitlers dictatoriale volmachten. Toen de ware aard van de dictatuur zich ontpopte, schreef Pacelli mee aan de in 1937 uitgebrachte pauselijke encycliek Mit brennender Sorge, waarin stelling werd genomen tegen Hitler.

Na de dood van Pius XI werd Pacelli in een conclaaf van een dag tot nieuwe paus verkozen. Zes maanden later brak de Tweede Wereldoorlog uit en begon de Jodenvervolging in Europa.

Paus Pius XII stelde dat het Vaticaan racisme in zijn algemeenheid veroordeelde, maar niet kon ingaan op specifieke wetgeving, zoals de verplichting tot het dragen van de Jodenster. In zijn kerstrede van 1942 veroordeelde hij ‘de vervolging van mensen zonder enige schuld, alleen om redenen van nationaliteit of ras’.

SS’er Reinhard Heydrich, architect van de Endlösung, was woedend en noemde de paus ‘spreekbuis van de Joodse oorlogsmisdadigers’. Pius XII deed er daarna vooral het zwijgen toe, in tegenstelling tot bijvoorbeeld de Nederlandse kardinaal De Jong.

De paus probeerde achter de schermen in individuele gevallen een helpende hand toe te steken. Zo verstrekte hij visa aan drieduizend bekeerde Joden, zodat zij naar Brazilië konden emigreren. Maar tweeduizend ervan werden weer ingetrokken toen bleek dat het om schijnbekeringen ging.

Na de oorlog werd de rol van Pius XII in talrijke boeken en publicaties belicht. Sommige schrijvers stellen dat de paus op de hoogte was van wat er in de concentratiekampen gebeurde en er weinig tegen had gedaan. Anderen betogen juist dat de paus honderdduizenden Joden heeft gered.

De latere Israëlische premier Golda Meir noemde Pius XII ‘een vriend van de Joden die op het cruciale moment in de geschiedenis zijn stem verhief tegen het verschrikkelijke onrecht’.

Na de oorlog zou Pius XII nog dertien jaar paus blijven. Theologisch was hij zeer behoudend. In zijn encycliek Humani generis uit 1950 pleitte hij voor het handhaven van de traditionele theologische taal. Een van zijn belangrijkste daden was het afkondigen van de tenhemelopneming van Maria als dogma.

Hiermee onderstreepte Pius XII de sterke Mariaverering binnen de katholieke kerk. Hij stierf op 9 oktober 1958 en werd opgevolgd door Johannes XXIII, die begon met een hervormingsproces in de kerk. Pius XII werd in 2000 door Johannes Paulus II eerbiedwaardig verklaard – een eerste stap naar zaligverklaring.

Peter de Waard

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden