'Wetenschapsbeleid is een fiasco'

DEN HAAG - Het wetenschaps- en innovatiebeleid is de laatste decennia gebaseerd geweest op het verkeerde uitgangspunt dat Nederland als klein land nu eenmaal niet overal in kan uitblinken.

Een onderzoeker op de IVF-afdeling van het academisch ziekenhuis Maastricht (azM). © ANP

Dit stelt het Rathenau Instituut in een studie die donderdag aan de Tweede Kamer is aangeboden. De voortdurende politieke nadruk op 'focus en massa' heeft niet geleid tot echte specialisaties of internationale zwaartepunten, aldus het instituut.

Het onderzoekslandschap in Nederland verschilt in opbouw nauwelijks van dat in Zwitserland, Denemarken of Californië, terwijl daar van hogerhand nooit is ingezet op kennisconcentratie. 'Het veelgehoorde idee dat Nederland een klein land is dat de beperkte middelen niet overal op kan inzetten, is onjuist', zegt Barend van der Meulen van het Rathenau Instituut. 'We zijn geen klein, arm land, maar een belangrijke economie en een vooraanstaand wetenschapsland.'

In de studie vergelijken de Rathenau-onderzoekers de gegevens over meer dan 260 onderzoeksgebieden uit ruim 200 landen. Ze gaan daarbij na of Nederlandse sleutelprogramma's op het gebied van bijvoorbeeld ict, water of nanotechnologie tot een meetbaar verschil leiden in 'output' (wetenschappelijke publicaties). En of de focusgebieden internationaal beter scoren. Dat is nauwelijks het geval, aldus de onderzoekers.

Water en genomica
Alleen in water en genomica heeft Nederland enig internationaal voordeel opgebouwd, maar ook op die gebieden blijft Nederland internationaal achter omdat andere landen veel actiever zijn, vooral in Azië.

Volgens de onderzoekers mag je verwachten dat de wetenschappelijke focusgebieden sneller groeien dan andere gebieden en dat hun aandeel in de totale wetenschappelijke output toeneemt. Maar het aandeel van de focusgebieden tezamen bleek sinds 2000 te zijn gedaald van zo'n 25 procent naar ongeveer 20 procent in 2008.

Wetenschapsanalist Edwin Horlings van het Rathenau Instituut is verrast over de resultaten van zijn studie: 'Eigenlijk is alleen in de medische research de laatste tien jaar echt een meetbare specialisatie zichtbaar, waardoor Nederland internationaal vooraanstaander is geworden. De ironie wil alleen dat medische research nou net nooit onderwerp van beleid op focus en massa is geweest.'

FES-gelden
Volgens Van der Meulen betekenen de resultaten van de studie niet dat het stimuleren van onderzoek geen zin heeft of dat het weggegooid geld is.

Sinds de jaren negentig zijn er miljarden per jaar via speciale programma's naar aangewezen onderzoeksvelden gedirigeerd. In de voorgaande kabinetsperioden werden bijvoorbeeld de aardgasbaten van het Fonds Economische Structuurversterking (FES) daarvoor gebruikt.

Van der Meulen: 'Het punt is vooral dat onderzoekers zelf ook streven naar focus en massa. Ze zoeken een niche en willen die maar wat graag uitbouwen. Als daarvoor externe middelen te vinden zijn, is het mooi. Maar tegelijk kan bijvoorbeeld een universiteit besluiten dat er dus minder eigen middelen naar zo'n onderwerp toe hoeven.'

Eigenlijk is het aanwijsbeleid vooral effectief geweest voor grote en dure onderzoeksfaciliteiten, zoals zogenoemde cleanrooms voor nano-onderzoek, zegt Van der Meulen. Een probleem dat aan het idee van focus en massa kleeft, is volgens de Rathenau-onderzoekers dat diverse partijen allemaal hun eigen agenda voeren en allemaal hun eigen kansen grijpen. 'Mensen en instellingen zijn op zich niet onwillig om te groeperen. Maar focus en massa verschillen voor de diverse partijen. Door de complexiteit van het wetenschapssysteem, met een dikke tussenlaag van regie-organen en toponderzoeksscholen, is er nog wel massa, maar echte focus ontstaat bijna nergens. Er zijn te veel tegenstrijdige interventies.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.