'Voltooid leven, dat wordt de makkelijke weg'

Kabinet wil hulp bij zelfdoding mogelijk maken

Hij wist het. Albert Heringa wist donders goed dat hij strafbaar was toen hij  op een avond in 2008 zijn stiefmoeder Moek het bakje yoghurt aangaf.

Albert Heringa, die in 2008 zijn 99-jarige moeder aan haar vrijwillige levenseinde hielp, werd op 22 oktober 2013 schuldig verklaard zonder strafoplegging Beeld anp

De 99-jarige Moek vond dat ze klaar was met leven en nam daarom meer dan 150 pillen in met yoghurt en water, geholpen door haar zoon. Ze nam een dodelijke combinatie van slaapmiddelen, pijnstillers en malariamedicatie. En hij filmde precies wat ze deden - met opzet.

'Ik wilde gewoon mijn moeder helpen', zegt hij. 'Al een tijdje verzamelde ze zelf pillen om er een eind aan te maken. Maar ik zag al dat dit niet goed zou gaan: ze zou misschien net te weinig innemen of op een verkeerde manier. Zo'n drama wilde ik voorkomen.'

Die nacht stierf Moek. 'Wat bof ik dat ik zo goed pillen kan slikken', zei ze nog tegen haar zoon.

Albert Heringa belandde vervolgens in een strafproces, waarin hij nog altijd verwikkeld is.

Hulp bij zelfdoding

'Maar vanaf nu', zegt hij, 'heb ik het gevoel dat mijn moeder eindelijk wordt erkend in haar stervenswens.' Woensdagavond maakte het kabinet bekend hulp bij zelfdoding mogelijk te willen maken bij mensen die hun leven voltooid achten en verder niet ziek zijn. Over deze kwestie wordt al sinds de jaren negentig gesteggeld.

Het kabinet gaf ook meteen haar gedachten over hoe dit eruit moet komen te zien: het gaat om hulp bij zelfdoding, en niet om euthanasie. De patiënt krijgt een dodelijk drankje met barbiruraten dat hij zelf op mag drinken. Daarna raakt hij in diepe coma en overlijdt hij binnen enkele uren.

Directeur Robert Schurink van de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde (NVVE) zegt dat het plan een oplossing kan zijn: 'Artsen zeggen vaak: u bent gewoon oud, u moet het maar accepteren. Maar wij horen zo vaak dat mensen na een afgewezen euthanasieverzoek hun toevlucht nemen tot andere middelen. Soms doen ze dat door een plastic zak over hun hoofd te trekken. Dat wil je toch niet.'

Opvallend is dat het kabinet daarbij kiest om niet de arts de beslissende stem te geven, maar een stervensbegeleider: mensen met een medische achtergrond die hiervoor speciaal moeten worden opgeleid. De stervensbegeleider wordt achteraf getoetst, net als bij euthanasie.

Meer over euthanasie

Brengt het kabinet Nederland nu in de voorhoede zou brengen van landen met een progressief euthanasiebeleid? Zeker niet, want daarvoor ligt het waarschijnlijk toch nog te controversieel.

In een documentaire en verschillende interviews praatte Pieter Jiskoot (95) openhartig over zijn wens om te sterven. 'Hulp of geen hulp, ik vind dat ik het zelf mag bepalen.'

'Ik verwacht dat ze hiervoor oud-huisartsen en oud-verpleegkundigen zullen nemen', zegt filosoof en zelfdodingsconsulent Ton Vink van De Einder. 'Tijdens gesprekken met patiënten moet straks goed naar het individu worden gekeken. Speelt dit al langer of is het een impulsieve gedachte? Zit iemand in de schulden? Is er net iets heftigs gebeurd? Is er sprake van een onderliggende depressie?

De angst voor druk uit de omgeving wordt overdreven, vindt hij. 'Je hoort wel eens verhalen over ouderen die onder druk van de familie eruit willen stappen', zegt hij. 'Maar ik maak dat zelden mee. Die druk is eerder omgekeerd. Ik zie vaker kinderen die dit juist per se níet willen.'

Stervensbegeleiders moeten een doodwens goed kunnen doorgronden. 'Ik vind het niet gek om daarvoor te denken aan verpleegkundigen', zegt Schurink van de NVVE. 'De gespreksvaardigheden van een gemiddelde arts laten nogal eens te wensen over. Ze zijn te technisch. Vaak zeggen ze zelf ook dat ze helemaal niet zo goed zijn in levenseindegesprekken.'

Stervensbegeleider

'Artsen denken veel meer in organen, in bloeddruk, in waarden', zegt ook medisch ethicus Erwin Kompanje. 'Verpleegkundigen denken meer in termen van zingeving. Je moet natuurlijk niet iemand van twintig daar neerzetten. Maar juist ervaren verpleegkundigen hebben veel meer van dit soort situaties gezien dan artsen.'

Ethicus Theo Boer ziet helemaal niets in het nieuwe plan. 'Hiermee schieten we de euthanasiewet aan flarden', zegt hij. 'Mensen kunnen straks voor de moeilijke weg gaan: dat is euthanasie. Of ze kunnen de gemakkelijke weg kiezen: voltooid leven. In feite kun je straks zeggen: stervensbegeleider, ik ben het gewoon verschrikkelijk zat. Je hoeft dan alleen nog aan te tonen dat die wens niets te maken heeft met medische klachten.'

'Ik denk dat zich straks een praktijk ontwikkelt waarin mensen zich afvragen: wat moet ik tegen mijn stervensbegeleider zeggen om hem te kunnen overtuigen?' Volgens hem zouden voor euthanasie lijsten circuleren met opmerkingen die niet tegen de tweede arts die het proces toetst gemaakt moeten worden.

'Ik denk dat zich straks een praktijk ontwikkelt waarin mensen zich afvragen: wat moet ik tegen mijn stervensbegeleider zeggen om hem te kunnen overtuigen?' Volgens hem zouden voor euthanasie lijsten circuleren met opmerkingen die niet tegen de tweede arts die het proces toetst gemaakt moeten worden.

Ouderen krijgen door dit plan het signaal dat ze waardeloos zijn geworden voor de maatschappij, vindt Boer. 'Kijk, de mondige burger die echt dood wil, hoeft allang niet meer zijn toevlucht te nemen tot de strop of de trein. Die bestelt zo een poedertje in China. Maar als je als overheid zelf gaat aanbieden om de dood van deze mensen te regelen, dan geef je ze de boodschap: wij vinden dit eigenlijk wel okay, wij hebben u niet nodig. Dat doe je toch ook niet bij jonge mensen die uit het leven willen stappen?'

Klinisch ethicus Erwin Kompanje noemt het juist mooi dat er nu iets gebeurt. 'Ik begrijp het probleem wel van mensen die onthecht raken', zegt hij. 'Dit speelt al sinds Huib Drion de kwestie in de jaren negentig aankaartte.'

Commissie-Schnabel

Wel maakt hij zich zorgen over de praktische uitvoering van de zelfdoding. 'Het zal niet vaak gebeuren', zegt hij. 'Maar wat als het misgaat? Als iemand bijvoorbeeld niet doodgaat na het drinken van het drankje? Dat is mogelijk. Moet er dan een arts komen om alsnog een injectie te geven en over te gaan tot actieve levensbeëindiging? Dan kom je in een heel ander traject. Over dat scenario moet je nadenken.'

Dat het kabinet met dit plan het rapport van de commissie-Schnabel terzijde schuift, heeft veel deskundigen verrast.

'Er waren hoge verwachtingen van de commissie-Schnabel', zegt Schurink van de NVVE. 'Maar zij hebben zich er gemakkelijk vanaf gemaakt door nauwelijks onderzoek te doen naar mensen met een voltooid leven en vervolgens bezwerend te zeggen: ze bestaan niet. 'Dat het kabinet het advies naast zich neerlegt, is een teken van Schnabel's ongelijk.'

Paul Schnabel, voorzitter van de Adviescommissie Voltooid Leven, overhandigt op 4 februari 2016 aan de ministers Edith Schippers (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) en Ard van der Steur (Veiligheid en Justitie) het rapport 'Voltooid Leven'. Beeld anp

Voor artsenorganisatie KNMG ligt de zaak zo gevoelig dat ze pas begin december met een reactie kunnen komen.

Albert Heringa, die op 23 oktober van de Hoge Raad hoort of hij zal worden gestraft voor de hulp aan zijn moeder, is in ieder geval verheugd. 'De regering zegt hiermee eindelijk dat het geen medische kwestie is, maar een existentiële. Daarmee erkennen ze de autonomie van ouderen. Wel wordt de beslissing nu weer doorgeschoven: van de arts naar de stervensbegeleider. Het ligt nog steeds niet in de handen van ouderen zelf. Maar alles op z'n tijd, dit gaat stapje voor stapje.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.