Neurowetenschap verdwalen

‘Verdwalen is groeiend probleem’

De weg kwijtraken wordt een groeiend probleem in onze vergrijzende samenleving. Al komt er onverwachte hulp van navigatiesystemen op je mobiel. Dit zegt neurowetenschapper Ineke van der Ham (35) van de Universiteit Leiden.

Een auto op de snelweg met ingebouwde navigatie. Beeld ANP XTRA

Je landt op een vreemde planeet. Even een verkenningsrondje maken, zigzag tussen roodgekleurde bomen en heidegrond. Links: een aangespoelde roeiboot. Even later, recht voor je, een container. Dan een reddingsboei, half verzonken in het strand. En zo gaat de video op het computerscherm door, tot je ineens weer terug bent bij je ruimteschip. Vraag op het scherm: welke voorwerpen op de route lagen het dichtst bij elkaar? Heb je ook een schatkist gezien?

Het zijn deze en andere testjes waarmee Ineke van der Ham en haar collega’s van de Universiteit Leiden via de computer testen hoe het gesteld is met het navigatievermogen van proefpersonen. Duizenden vrijwilligers deden de proef al op navigerenkunjeleren.nl.  Van der Ham ontdekte onder meer dat de verschillen tussen mannen en vrouwen klein zijn, en dat het navigatievermogen flink afneemt naarmate we ouder worden. Maandag 17 september is Van der Ham te gast in Het Kenniscafé in de Balie, de wetenschappelijke talkshow georganiseerd door onder meer de Volkskrant.

Hersenwetenschapper Ineke van der Ham, gespecialiseerd in ons navigatievermogen. Beeld Universiteit Leiden

Hoeveel mensen zijn zo slecht in navigeren dat ze er last van hebben in het dagelijks leven?

‘Regelmatig verdwalen is een probleem voor circa eenderde van de mensen met een hersenbeschadiging. Dat zijn er alleen in Nederland al ruim 200.000. Tel daarbij op de mensen met dementie, die ook vaak de weg kwijt zijn. En dan zijn er ook nog de ouderen zonder dementie, die puur vanwege hun leeftijd steeds meer worstelen met navigeren. Als het een route is die ze elke dag nemen, gaat het vaak nog wel goed. Maar is er een weg afgesloten wegens werkzaamheden, dan missen ze al snel de flexibiliteit om te denken ‘o, maar dan kan ik ook die andere route nemen’.’

Waarom vermindert het navigatievermogen als we ouder worden?

‘Met het klimmen van de jaren gaat het hele brein achteruit, maar de hippocampus is een van de eerste gebieden die getroffen wordt. Dat hersendeel is cruciaal om goed te kunnen navigeren. Ook bij dementie raakt de hippocampus als eerste beschadigd.’

Zijn er man/vrouw-verschillen?

‘Het stereotypebeeld dat mannen beter zouden zijn in navigeren strookt niet met mijn onderzoeksresultaten. Mannen en vrouwen presteren vergelijkbaar op de testjes. Bij ouderen zag ik wel een verschil ontstaan: daar gaat het richtingsgevoel van vrouwen iets harder achteruit dan dat van mannen. Maar ik weet nog niet of dat genetisch bepaald is, of dat het iets te maken heeft met aangeleerd gedrag. Misschien dat vrouwen vroeger op school wel minder serieus werden genomen bij vakken als meetkunde, en dat hun oriëntatiegevoel daardoor gemiddeld wat slechter is.’

Is er nog hoop voor patiënten die regelmatig verdwalen?

‘Training kan helpen. Mensen kunnen op drie verschillende manieren navigeren. De eerste manier heet egocentrisch: je oriënteert je vanuit je eigen lichaam, door te bedenken waar je links en rechts moet. De tweede manier is allocentrisch. Daarbij maken mensen een plattegrond van de omgeving in hun hoofd. Tenslotte is er de methode van herkenningspunten. Ik moet naar die kerk, die er zo en zo uitziet, en vanaf daar loop ik naar die winkel, met dat rode reclamebord aan de gevel. Als het navigatievermogen met één van die manieren verslechtert, werken de andere twee soms nog wel. We kunnen patiënten dan aanraden op een andere manier te navigeren. Met ons onderzoekscentrum willen we zo vroeg mogelijk ontdekken wanneer oriëntatieproblemen ontstaan, omdat het een eerste teken van dementie zou kunnen zijn, en omdat het sowieso goed is om er vroeg bij te zijn om mensen te behandelen.’

Iedereen loopt en rijdt tegenwoordig rond met navigatiesystemen. Verliezen we daardoor ons eigen vermogen om de weg te vinden?

‘Daar is de wetenschap nog niet uit. Mogelijk worden de hersenen lui als je al het denkwerk uitbesteedt aan een apparaat. Maar aan de andere kant: met zo’n navigatiesysteem zie je wel veel vaker de plattegrond van je omgeving. Je bent continu aan het switchen tussen het beeld om je heen, en hoe dat zich verhoudt tot een beeld van bovenaf. Misschien dat we daardoor juist wel beter worden in navigeren.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.