INTERVIEW

'Spiegelneuronen stellen ons in staat de acties van anderen te begrijpen'

Interview Giacomo Rizzolatti, neurofysioloog

Een kwart eeuw geleden werd in Italië ontdekt dat waarnemen van een handeling gepaard gaat met een soort mentale nabootsing. Op dat idee komt steeds meer kritiek. Door Margreet Vermeulen Foto Marco Garofalo

Giacomo Rizzolatti, neurobioloog Beeld Marco Garofalo

Het is een fantastisch verhaal: de manier waarop de Italiaanse neurobioloog Giacomo Rizzolatti het bestaan van spiegelneuronen ontdekte. Maar is het ook waar? Het zou allemaal begonnen zijn op een warme zomerdag in 1991 met een proefaap die op zijn laboratoriumstoel zat te wachten tot de onderzoekers terugkwamen van hun lunch. In zijn brein waren dunne draadjes geïmplanteerd om via een monitor te registreren welke hersencellen gaan vuren als het dier een pinda pakt en in zijn mond steekt.

Als de aap ziet dat een van de onderzoekers na de lunch terugkomt met een ijsje in de hand en er aan likt, gaan in het apenbrein opeens precies dezelfde hersencellen vuren als wanneer het dier zelf een pinda pakt en opeet. De activiteit in het apenbrein weerspiegelt het tafereeltje van de ijs etende onderzoeker - en zo kwamen de spiegelneuronen aan het licht.

Rizzolatti wacht het eind van de vraag niet af. Zijn spierwitte, Albert Einsteinachtige haardos wipt driftig heen en weer. 'In mijn laboratorium wordt geen ijs gegeten', zegt hij autoritair. Om er vervolgens grinnikend aan toe te voegen. 'Dat heeft The New York Times ervan gemaakt. Misschien omdat ik een Italiaan ben.'

Hoe het dan wel ging? 'Soms snoepten de onderzoekers uit de laboratoriumpot met pinda's. Dan zagen we dat het motordeel van het apenbrein daarop reageerde, maar we dachten dat het een artefact was: een onbedoeld bijeffect van de test. Het inzicht dat hier iets bijzonders aan de hand was, moest een flinke tijd rijpen.'

Bijzonder was het. Want tot dan toe gingen hersenwetenschappers ervan uit dat waarnemen en handelen worden aangestuurd door totaal verschillende hersengebieden, bij zowel aap als mens. Waarnemen doen we achter in het brein. Handelingen coördineren doen we voor in het brein, want daar zitten de motorische hersencellen.

Maar nu bleek dat apen handelingen van anderen in het motordeel van hun brein naspelen. Spiegelen als het ware. Rizzolatti: 'Spiegelneuronen stellen ons in staat de acties van anderen te begrijpen, je in een ander in te leven. Als ik zie dat jij pijn lijdt, dan wordt bij mij hetzelfde hersengebied actief als bij jou. Ik wéét dat jij pijn hebt, niet op een verstandelijke manier maar automatisch en vanzelfsprekend. Op dat moment vormen wij een soort eenheid, de spiegelneuronen leggen een verbinding omdat we hetzelfde programma afspelen in de motorische cortex.'

Fundament

Binnen de kortste keren waren spiegelneuronen de potentiële verklaring voor allerlei menselijke vaardigheden, van imitatie tot en met taal en muziek. De spiegelneuronen werden uitgeroepen tot het 'fundament van onze beschaving'. Wat de ontdekking van het dna voor de biologie betekende, zouden de spiegelneuronen worden voor de psychologie.

Maar elke ballon die te hard wordt opgeblazen, zal uiteindelijk knappen. Of langzaam leeglopen. En dus zwelt de kritiek aan op het - volgens critici - 'meest gehypte concept in de neurowetenschap'. Ook Rizzolatti persoonlijk wordt onder vuur genomen, bijvoorbeeld door de Amerikaanse linguïst Gregory Hickok in zijn recente boek De mythe van de spiegelneuronen.

Rizzolatti benadrukt dat het debat niet gaat over de spiegelneuronen als zodanig. 'De werking van het spiegelsysteem is bij de mens via fMRI-scans uit en te na aangetoond, ook door traditionele en conservatieve neurowetenschappers', zegt hij. Het debat gaat volgens hem over de 'opgeklopte betekenis' die aan spiegelneuronen wordt toegekend. Door het grote publiek wel te verstaan, gevoed door de media. Niet door de wetenschap. 'De mythe betreft de aanname dat spiegelneuronen nodig zijn voor al het menselijk gedrag. Journalisten vragen mij voortdurend: wat is de rol van spiegelneuronen bij pornofilms? Wat is hun rol bij sport? En bij taal? Dat is natuurlijk allemaal speculatie, geen wetenschap.'

De Nijmeegse neurowetenschapper Harold Bekkering, de gastheer van Rizzolatti, knikt instemmend. 'De psychologie en aanverwante gebieden zijn ermee aan de haal gegaan in de hoop er van alles mee te verklaren. Van autisme en schizofrenie tot en met het menselijk vermogen om iets te bekijken vanuit het perspectief van een ander. De verwachtingen zijn doorgeslagen. Het is goed dat die mythe wordt doorgeprikt.'

Wat is dan wel bewezen als het om spiegelneuronen gaat?

'Spiegelneuronen zijn op celniveau aangetoond bij apen. Makaken om precies te zijn. Bij mensen kun je niet de schedel lichten om er elektroden in te plaatsen voor onderzoek, maar op hersenscans kunnen we zien dat ook bij de mens dezelfde bundels zenuwcellen worden geactiveerd als iemand een bekertje pakt of als hij dat iemand anders ziet doen. En het maakt zelfs verschil of je ziet dat het bekertje wordt opgepakt om het weg te gooien of om eruit te drinken. Dan vuren andere hersencellen. Spiegelneuronen helpen ons dus ook de intentie van de ander te begrijpen. En de emotie van de ander. Dat is onomstreden.'

Hoe kan het dat mensen begrijpen dat een kwispelende hond zich prettig voelt, net als een spinnende kat? Dat soort gedrag kunnen mensen immers niet naspelen?

'Ik ontken toch niet dat er verschillende manieren zijn om iets te begrijpen? Vlak onze cognitie niet uit. Maar dat is een andere vorm van begrip, bijvoorbeeld door ervaring of omdat je moeder je dat heeft geleerd. Dat is iets anders dan onmiddellijk, automatisch begrip op bewegingsniveau.'

Spiegelneuronen helpen ons gedrag van anderen te imiteren, een belangrijke menselijke eigenschap. Makaken hebben ook spiegelneuronen, maar ze kunnen niet imiteren. Wringt dat niet?

'Dan vertel ik u het verhaal van de beroemde Britse psycholoog Humphrey die lange tijd berggorilla's observeerde in Rwanda. Die vond het vreemd dat gorilla's zo'n groot brein hebben terwijl ze niets intelligents doen. Het geheim zit in hun sociale leven. Gorilla's sluiten ingewikkelde bondgenootschappen, ze moeten altijd rekening houden met de dominante dieren in de groep en hun vijanden op afstand houden. Daarvoor moet het brein goed ontwikkeld zijn. Ze moeten het gedrag van de andere dieren kunnen begrijpen en kunnen inschatten wat de ander gaat doen. Daarvoor zijn spiegelneuronen heel handig.'

In De mythe van de spiegelneuronen schrijft Hickok dat nooit is bewezen dat het spiegelen van andermans gedrag tot doel heeft de ander te begrijpen.

'Hickok is taalkundige. Ik houd meer van wetenschappers die hun eigen onderzoek doen. Hickok haalt zijn kennis uit populair wetenschappelijke bladen. Maar goed, het bewijs dat we het gedrag van anderen spiegelen met als doel de ander te begrijpen is nog zwak. Dat klopt.'

Harold Bekkering voegt toe. 'De causaliteit is inderdaad een zwak punt. Autisten hebben, volgens uiteenlopende studies - ook van Rizzolatti - minder spiegelneuronen. Ze zijn ook minder goed in het voorspellen van andermans gedrag. Maar daaruit mag je niet concluderen dat autisme wordt veroorzaakt door een tekort aan spiegelneuronen. Het omgekeerde kan ook het geval zijn: dat mensen met autisme nooit naar anderen kijken omdat ze niet in mensen zijn geïnteresseerd en daarom minder actieve spiegelneuronen hebben.'

Ondertussen is Rizzolatti op zoek naar bewijs dat spiegelneuronen een belangrijke rol spelen bij taalbegrip. Hij gaat kijken welke hersencellen bij mensen vuren als ze zien hoe iemand een voorwerp grijpt en of dezelfde hersencellen actief worden als ze het woord grijpen horen. De wetenschapper doet zijn experimenten met epilepsiepatiënten die voor de behandeling van hun ziekte elektrodes in het brein krijgen.

Wat vindt u van de uitspraak van uw collega Ramachandran dat spiegelneuronen de pijlers van onze beschaving zijn?

'Ik vind het een interessante gedachte. Apen hebben weinig spiegelneuronen of neuronen met die functie. Met als gevolg dat ze het gedrag van anderen kunnen begrijpen, maar niet kunnen imiteren. Onze beschaving kan best zijn ontstaan op het moment dat primaten gingen imiteren. Met imitatie kun je kennis op andere overdragen. Als ik jou een handig werktuig zie gebruiken ga ik dat imiteren en zo mogelijk dat werktuig verbeteren. De meeste mensen denken dat onze cultuur zijn oorsprong vindt in de taal, maar dit is een interessant alternatief.'

Vindt u het niet jammer dat u de spiegelneuronen pas ontdekte toen u al in de 50 was?

Rizzolatti grinnikt. 'Ik ga nu als de spiegelneuronenman door het leven, maar ik heb hiervoor ook heel boeiende en relevante dingen gedaan. Ik voel me soms als Sean Connery die altijd wordt vereenzelvigd met James Bond, maar ook voor die tijd heel mooie rollen speelde.'

Mijlpaal in de neurowetenschap

De aartsvader van de spiegelneuronen Giacaomo Rizzolatti (77) is een Italiaanse neurofysioloog die sinds 1975 als hoogleraar werkt aan de Universiteit van Parma. De ontdekking van de spiegelneuronen geldt als een mijlpaal in de neurowetenschap. Volgens Google Scholar is onderzoek van Rizzolatti 72.617 keer geciteerd. Eind september was de Italiaanse geleerde te gast op het gouden jubileum van de faculteit Sociale Wetenschappen van de Radboud Universiteit op uitnodiging van de neurowetenschapper Harold Bekkering. Bekkering en Rizzolatti deden in de jaren negentig samen onderzoek naar spiegelneuronen en de die rol ze spelen bij imitatie. Ook werkten ze samen in een project waarbij spiegelmechanismen werden toegepast in robots.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.