Beelden uit de Nederlandse spelshow Miljoenenjacht.
Beelden uit de Nederlandse spelshow Miljoenenjacht. © YouTube

'Spelshows kunnen een soort natuurlijk experiment zijn'

Gedragseconomie

Gedragseconoom Martijn van den Assem zit op een goudmijn. Hij doet geen moeizame experimenten, maar analyseert het keuzegedrag van kandidaten in televisieshows als Miljoenenjacht. Wat leert ons dat?

Echt veel televisie kijkt hij niet, dr. Martijn van den Assem (39) van de vakgroep Finance aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Maar die ene keer, jaren geleden, dat hij toevallig langs dat programma van Linda de Mol zappte, Miljoenenjacht, had hij wel een brainwave die zijn leven veranderde. Voor die tijd was hij als financieel econoom vooral doende geweest met de beursgang van bedrijven en de cijfertjes die daarbij horen. 'Leuk, maar abstract werk met weinig oog voor de menselijke factor. Bij spelshows als die van Linda zie je hoe mensen zich bij echte financiële keuzen gedragen. Dat boeide me meteen.' Hij stapte over naar de gedragseconomie, een levendig werkveld sinds psycholoog Daniel Kahneman er een Nobelprijs voor ontving, en schreef zijn proefschrift. Dat analyseerde, toen al, spelshows met forse geldprijzen. Die blijken een goudmijn voor een onderzoeker als hij: ze gaan om echt geld en zijn toch overzichtelijk. Afgelopen voorjaar kreeg hij van NWO een beurs van acht ton om dat werk verder uit te bouwen. Na de zomer gaat hij op zoek naar een goede postdoc om hem bij te staan.

Deal of geen deal

Het aardige is dat mensen pas echt gaan gokken als ze het gevoel hebben dat ze op verlies staan nadat het spel een slechte wending heeft genomen

Martijn van den Assem

Van den Assem: 'Spelshows op televisie kunnen een soort natuurlijk experiment zijn waarin je keuzegedrag waarneemt. In de eerste plaats met serieuze bedragen. En, anders dan in het echte economische leven, toch welomlijnd zodat je weet wat het doel is en wat de mogelijke uitkomsten zijn. Bovendien wordt het herhaald, niet met dezelfde persoon, maar wel met andere kandidaten. De setting lijkt kunstmatig en ongewoon, maar in wezen bestaat er niet zoiets als de normale setting. Ook in het dagelijkse leven is er veel variatie, bijvoorbeeld in de zichtbaarheid van onze keuzen. Door gedrag in zeer verschillende omstandigheden te onderzoeken, waaronder in spelshows, krijgen we een idee of gedragspatronen daar van af hangen.'

Het aloude Deal or No Deal, bedacht door Endemol en nu nog op televisie in Engeland en de VS (in Nederland als Miljoenenjacht met Linda de Mol), komt in alle internationale versies op hetzelfde neer: de kandidaat is de eigenaar van een koffer waarin één van de mogelijke geldprijzen zit verborgen. Die geldprijzen lopen op tot tonnen - en in de versie van Linda de Mol zelfs tot miljoenen. Een voor een worden de bedragen onthuld die er niet in zitten, en nu en dan doet 'de bank' een bod op de koffer en is de vraag: deal of geen deal.

Van den Assem: 'Ondanks de grote bedragen die op het spel staan is de doorsnee speler niet al te bang om risico te nemen. Het aardige is dat mensen pas echt gaan gokken als ze het gevoel hebben dat ze op verlies staan nadat het spel een slechte wending heeft genomen. Met verlies om gaan is iets waar we meestal niet zo goed in zijn, en dat zie je ook terug in dit tv-programma.'

Eenvoudig mensbeeld

In het lab heb je geen tonnen of miljoenen

Martijn van den Assem

De mainstream econoom heeft een eenvoudig mensbeeld: de mens is goed in het interpreteren van informatie, zelfzuchtig, en calculerend. Hij schat situaties gemiddeld genomen goed in, en maakt 'logische' keuzes.

Gedragseconomen stellen die aannamen ter discussie en proberen een realistischer mensbeeld te ontwikkelen waarmee economische modellen toch uit de voeten kunnen. Van den Assem: 'Daarop is vanuit de conventionele economie wel kritiek, omdat veel gedragseconomische kennis komt van proefjes met studenten en het gaat daarbij om kleine bedragen. Is wat daarmee gevonden wordt dan wel representatief? Wat ik probeer uit te vinden is in hoeverre die kritiek terecht is. En dan is bijvoorbeeld serieus geld in een spelsituatie een heel prettig gegeven. In het lab heb je geen tonnen of miljoenen.'

Delen of niet delen

In een Brits televisiespel met de welluidende titel Golden Balls gaat het om een keuzesituatie die ontleend is aan het beroemde prisoner's dilemma. Na een paar spelronden eindigen twee kandidaten met het eerder verzamelde geld tegenover elkaar. Ze krijgen een simpele vraag: delen met de ander of alles voor jezelf? Regel daarbij is dat als ze beiden alles willen, ze beiden niets krijgen. Bij beiden delen, delen ze ook daadwerkelijk. En als de één wil delen en de ander alles, krijgt de inhalige al het geld.

Van den Assem kan als onderzoeker genieten van wat er in die situaties in de show gebeurt. Dankzij zijn onderzoek kan hij best goed voorspellen welke keuze spelers maken. Jonge mannen, bijvoorbeeld, blijken zich het minst vaak sociaal op te stellen, en wie vooraf belooft te zullen delen doet dat meestal ook. Van nature blijken mensen echter verrassend genoeg heel slecht in het inschatten van de keuze van een ander. Het is een van de dingen waar hij zich met collega-onderzoekers meer in wil verdiepen.

Contacten in de gameshowwereld

Het is me wel eens gevraagd of ik nog leuke ideetjes had voor een tv-spel

Martijn van den Assem

Van den Assem heeft door zijn eerdere onderzoekswerk goede contacten in de wereld van de gameshowproducenten. Vroeger keken hij en zijn collega's de shows vooral zelf en met studenten. Tegenwoordig kan hij nu en dan ook gebruik maken van de gegevens die de producenten zelf bijhouden.

Een spel zoals een partijtje poker met vrienden mag hij graag spelen en hij heeft een behoorlijke kijk op spelstrategie, denkt Van den Assem. 'Maar of ik bijvoorbeeld zelf een tv-spel zou kunnen ontwikkelen, dat weet ik niet. Het is me wel eens gevraagd, hoor, of ik nog leuke ideetjes had. Alleen als onderzoeker heb ik voorlopig wel iets anders te doen.'