'Snowden-formule' bewijst: complotten komen altijd uit

Rekenformule voor complotten

De opwarming van de aarde is een verzinsel, vaccins zijn gevaarlijk en de maanlandingen hebben nooit plaatsgevonden. Toch? Welnee. Bij dergelijke complotten zijn zoveel mensen betrokken, dat ze al na een paar jaar hadden moeten uitkomen.

Wie een eeuw lang iets onder de pet wil houden, kan maar beter niet meer dan 125 mensen in vertrouwen nemen.

Tot die conclusie komt de Britse radioloog en wetenschapspopularisator David Robert Grimes door te rekenen aan drie complotten die écht bleken, zoals de NSA-afluisteraffaire, in 2013 onthuld door Edward Snowden. Hoe meer mensen op de hoogte zijn van een geheimzinnig complot, des te groter de kans dat iemand uit de school klapt. Een relatie, die Grimes vangt in een heuse 'faalcurve', met bijbehorende wiskundige formule.

Zo mogen er niet meer dan 1000 mensen op de hoogte zijn, wil je een samenzwering langer dan tien jaar stilhouden, becijfert Grimes in vakblad Plos One. Wie een eeuw lang iets onder de pet wil houden, kan maar beter niet meer dan 125 mensen in vertrouwen nemen. Grimes sommen doen onwillekeurig denken aan de Teevendeal, al na vijftien jaar uitgekomen: 'Zelfs simpelweg iets geheim houden zal waarschijnlijk niet lukken als er meer dan 650 mensen medeplichtig zijn.'

Tekst loopt door onder de afbeelding. 

De implicatie, schetst Grimes, is dat diverse beruchte complottheorieën niet waar kunnen zijn. Als de opwarming van de aarde een complot is, zouden er naar schatting 405.000 mensen bij betrokken zijn - en zou het binnen 3 jaar en 9 maanden uitlekken, berekent hij. Gevaarlijke bijwerkingen van vaccins stilhouden zou maar 3 jaar en 2 maanden lukken; en bedrog met de maanlandingen had al begin jaren zeventig moeten zijn uitgelekt.

Aan de complottheorieën rond de moord op Kennedy of de instorting van 'Gebouw 7' na de aanslagen op de Twin Towers waagt Grimes zich maar niet. 'Het probleem is dat er geen betrouwbare schattingen zijn van het aantal betrokken mensen', legt hij uit over de e-mail. Plus dat complottheorieën rondom geneeskunde of wetenschap schadelijker zijn: 'Samenzweringsgeloof over bijvoorbeeld vaccinatie kan dodelijke gevolgen hebben.'

Er zit het naïeve idee achter dat je deze mensen op andere gedachten kunt brengen door ze te laten zien dat complotten onzin zijn.

Stef Aupers (KU Leuven)

Maar hoogleraar mediacultuur en onderzoeker van complotdenken Stef Aupers (KU Leuven) denkt niet dat Grimes' formule veel gelovigen van mening zal laten veranderen. 'Er zit het naïeve idee achter dat je deze mensen op andere gedachten kunt brengen door ze te laten zien dat complotten onzin zijn. Maar complotdenken is gebaseerd op diep verankerd wantrouwen. We weten dat complotdenkers zich niet zomaar laten overtuigen door ze informatie te geven.'

Zelf denkt Grimes dat hij complotgelovers juist tegemoetkomt. 'Het is gebruikelijk om dit soort samenzweringstheorieën en hun aanhangers af te wijzen', schetst hij in een persverklaring. 'Ik wilde het omgekeerd aanpakken, en onderzoeken in hoeverre zulke theorieën mogelijk zijn. Niet iedereen die in een samenzwering gelooft is onredelijk of onnadenkend.'


Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.