Interview Natuurkundige Manus Visser

'Mooi idee dat we de kosmos gewoon op een stuk papier kunnen begrijpen'

Wie zich verdiept in het heelal, duizelt het snel van de enorme getallen en andere superlatieven. Toch valt dat alles steeds beter te bevatten. De wetenschap vordert niet snel, maar wel gestaag.

Foto Hollandse Hoogte

Geruststellend? Beangstigend? Geen van beide, zegt theoretisch natuurkundige Manus Visser op de vraag wat er door hem heen gaat op de spreekwoordelijke donkere zomernacht, als hij naar de sterren omhoog kijkt, het heelal in. ‘Vooral duizelingwekkend, alleen al vanwege de onvoorstelbare afstanden. Maar ik vind het dan wel meteen een mooi idee dat we er gewoon op een stuk papier iets van kunnen begrijpen.’

Visser is promovendus aan de Universiteit van Amsterdam en een van de gasten in het komende Kenniscafé in De Balie over een nieuwe kijk op het universum. Visser werkt aan theorieën over de oorsprong van de zwaartekracht. Samen met zijn promotor Erik Verlinde, die eerder aandacht trok met zijn idee dat zwaartekracht ontstaat uit collectief gedrag van iets veel fundamentelers. Ongeveer zoals water nat is en golft, zonder dat de individuele moleculen nat zijn of golven.

Een van de aanleidingen voor het Kenniscafé is het overlijden van Stephen Hawking in maart.

‘Het gekke was dat ik net in die week zijn artikelen nog eens nauwkeurig aan het lezen was, omdat ik die nodig had voor een nieuwe berekening. Hij schreef niet alleen goed, hij stelde ook diepe vragen en gaf verrassende antwoorden.’

Wat is voor u Hawkings belangrijkste bijdrage aan ons begrip van het universum?

‘Dat is zijn ontdekking in de jaren zeventig dat zwarte gaten een temperatuur hebben en straling uitzenden. Daar komt Einsteins zwaartekracht samen met de thermodynamica, die normaal gassen en warmte beschrijft. Kennelijk hebben die twee theorieën een connectie.’

De thermodynamica beschrijft hoe een collectief eigenschappen kan hebben die de onderdelen niet hebben. Waarom zou dat voor de zwaartekracht ook moeten gelden?

‘Dat weten we niet precies, maar onder bepaalde voorwaarden kun je laten zien dat de wetten van Einstein en Newton opdoemen als collectief gedrag. Probleem is dat die omstandigheden nogal specifiek zijn: een helemaal leeg universum.’

Dat klinkt nog niet erg overtuigend.

‘Veel van het nieuwe werk zit nu in de afleidingen voor een universum met energie en massa. Dat maakt alles veel ingewikkelder. Er wordt inmiddels door veel mensen aan gesleuteld.’

Bent u niet bang dat anderen u aftroeven?

‘Nee, hoor, zo voelt dat nooit. Collega’s komen met resultaten, daarmee kun je verder of ertegenin. Wat het ook is, uit de discussie komen de beste ideeën en oplossingen naar voren.’

Manus Visser Foto UvA

Wat heeft een nieuwe zwaartekrachttheorie eigenlijk met het universum te maken?

‘Het heelal is niet alleen enorm, maar roept ook de allergrootste vragen aan de natuurkunde op. Wat is donkere materie? We zien sterrenstelsels te snel draaien en toch niet uit elkaar vliegen – kennelijk is er zwaartekracht in het spel zonder dat er materie te zien is. Zijn er onzichtbare deeltjes met massa? Of deugt de gangbare zwaartekrachttheorie niet? Wij denken dat er best een betere theorie kan bestaan dan Einstein, die immers ook alweer een eeuw oud is. We weten nu van alles waarvan hij geen idee had.’

Die twee opvattingen gunnen elkaar niet veel, lijkt het. Een soort permanent welles-nietes.

‘Het zijn nogal gescheiden werelden ja. Wie er gelijk heeft weet ik niet, maar ik hoop de oplossing nog mee te maken. Wetenschap gaat niet hard, trager dan de meeste media zouden willen, maar binnen iets van veertig jaar moet toch lukken?’

Er is een nog groter kosmisch probleem: donkere energie. Een onbekende kracht die het heelal steeds sneller uit elkaar lijkt te blazen...

‘In de traditionele opvatting wordt die gezien als iets aparts van donkere materie. Het lijkt echter helemaal niet onlogisch dat donkere materie en donkere energie eenzelfde microscopische oorsprong hebben. Het zou mooi zijn om dat te kunnen laten zien.’

Waaruit bestaat het heelal eigenlijk op het allerkleinste niveau?

‘Dat weten we niet, misschien zijn het snaartjes of bits informatie. Maar om de oorsprong van de zwaartekracht te begrijpen hoeft dat niet eens duidelijk te zijn. Voor de druk van een gas maakt het niet uit welke moleculen het zijn. Zoiets kan hier ook opgaan.’

Dat is pas echt duizelingwekkend: ons universum dat is opgebouwd uit bits informatie. Bestaan wij zelf eigenlijk wel?

‘Ik denk dat het voor iemand in de 19de eeuw net zo gek had geklonken dat er moleculen in gassen en vloeistoffen zitten. Het is allemaal een kwestie van wennen.’

Kenniscafé Frisse blik op de Kosmos, maandag 14 mei 20-22 uur De Balie, info en kaarten op www.debalie.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.