'Lone wolves voelen zich moreel superieur, zien zichzelf als helden'

Socioloog spreekt terroristen over drijfveren, motieven en achtergonden

Wat drijft de terrorist die in z'n eentje opereert? De Nederlandse socioloog Ramón Spaaij interviewt de ontspoorde criminelen in de cel. En het zijn lang niet allemaal moslimextremisten.

Andres Breivik. Foto reuters

Uit de terroristenvleugel van een Amerikaanse gevangenis ontsnappen is moeilijk. Maar er ín komen net zozeer. Dat ondervond de Nederlandse socioloog Ramón Spaaij, die samen met de Amerikaanse criminoloog Mark Hamm veroordeelde lone wolves in de gevangenis interviewt over hun drijfveren, motieven en achtergronden.

Inmiddels hebben Hamm en Spaaij een database aangelegd met ruim 120 Amerikaanse gevaarlijke eenlingen. Hun aantal groeit wereldwijd, maar ze plegen wel vaak 'micro-aanslagen', nuanceert Spaaij. En het zijn lang niet altijd moslimextremisten, benadrukt hij. 'We hebben de neiging andere vormen van terrorisme te onderschatten.' Een gesprek via Skype.

Is het niet vreemd dat we de term lone wolf gebruiken voor zowel moslimhaters als moslimextremisten?

'Integendeel. De overeenkomsten tussen lone wolves zijn groter dan de verschillen, dat is belangrijk voor de opsporing. Hun politieke grondslag wisselt, maar ze zaaien terreur op eigen houtje. Ze combineren persoonlijke problemen met een drang om de loop van de geschiedenis bij te sturen. Ze voelen zich moreel superieur, zien zichzelf als helden, als soldaten zelfs. Niet voor niets hadden de broers Kouachi een militaire outfit aan tijdens de aanslag op de redactie van Charlie Hebdo. Breivik droeg een politie-uniform. Ze bereiden hun actie meestal heel zorgvuldig voor, soms maandenlang. Breivik huurde zelfs een boerderij om kunstmest (als basis voor explosieven) te kopen zonder in de kijker te lopen. Dat soort gedragspatronen herkennen is cruciaal voor terreurbestrijders.'

Socioloog Ramón Spaaij. Foto UvA / Jeroen Oerlemans

Bij lonewolfterrorisme denkt iedereen tegenwoordig aan door IS geïnspireerde aanslagen en moslimextremisme.

'Ten onrechte. Blikvernauwing ligt op de loer. We hebben de neiging om terreur door moslims wel als zodanig te benoemen terwijl de moord op bijvoorbeeld de Britse parlementariër Jo Cox wordt aangeduid als hate crime, hoewel de dader een neonazi was. Na de aanslag op Charlie Hebdo werden zeven aanslagen gepleegd op Franse moskeeën. Die zijn we vergeten, en die werden ten onrechte niet gezien als terreur. Zowel in de VS als in Europa maakt rechts-extremisme veel slachtoffers. Uit de rapporten van Europol blijkt dat separatisten achter een groot aantal mislukte, verijdelde én gelukte aanslagen in Europa zitten, vooral in Spanje. We hebben de neiging deze vormen van terrorisme te onderschatten. Dat is gevaarlijk. Daar komt bij dat IS gelijk krijgt dat we met twee maten meten als je rechts-extremisme ongemoeid laat.'

Worden lone wolves gedreven door hun ideologisch gedachtengoed of is die ideologie een schaamlap?

'Het komt allebei voor. Soms gaat het om kleine criminelen die via een terreurdaad hun leven een doel willen geven. Anderen ontwikkelen een enorme haat tegen het leger omdat ze er als gekleurde soldaat werden gediscrimineerd. Wel weerspiegelt hun gedachtengoed bijna altijd de prominente conflicten van hun tijd: burgerrechten, anti-abortus, jihadisme, counter-jihad, anti-migratie. Het zijn wel eenlingen, maar ze voelen zich in hun hoofd verbonden met een groter geheel. Ze opereren niet in een maatschappelijk vacuüm. Hun doelwit is ook vaak iemand die symbool staat voor de overheid waar ze zo'n hekel aan hebben: militairen, politieagenten.'

Er vallen steeds meer doden door aanslagen van lone wolves in zowel de VS als in Europa.

'Dat klopt. Het fenomeen neemt toe. In de VS waren tussen 1940 en 2000 39 lone wolves actief. Van 2000 tot 2016 waren dat er 69. Het aantal doden per aanslag stijgt ook. De klassieke lone wolf met zijn zelfgeknutselde bom die niet of te laat afging maakte tot 2000 relatief weinig dodelijke slachtoffers. Ongeveer één dode per twee aanslagen. Nu valt er in de VS gemiddeld één dode per aanslag, vergelijkbaar met Europa.'

Groeit het aantal lone wolves omdat we meer grip krijgen op netwerken als IS?

'Ja, dat is een belangrijk punt. Het is heel makkelijk om alarm te slaan, maar feit is dat er meer aanslagen worden voorkómen dan er worden gepleegd. Mede om die reden zijn organisaties als IS eenlingen gaan oproepen aanslagen te plegen. Maar de terreur van eenlingen is doorgaans minder effectief en dodelijk dan gecoördineerde aanslagen. Het gaat vaak om micro-aanslagen. Nice, Orlando en Utoya zijn de uitzonderingen, niet de regel.'

Driekwart van de aanslagplegers geeft vooraf signalen af dat ze iets van plan zijn.

'Ja, dat wordt keer op keer bevestigd, ook door interne onderzoeken van bijvoorbeeld de geheime diensten. Daders laten ofwel via internet ofwel direct aan familieleden, vrienden en klasgenoten - in het geval van schietpartijen op scholen - informatie los over wat ze van plan zijn. Alle westerse landen doen investeringen om die signalen op internet op te vangen, van alle ruis te ontdoen en op waarde te schatten. Overal komen meldpunten waar je met dit soort signalen naartoe kunt gaan. Want dat hoor je vaak van mensen in de omgeving van lone wolves: ze wisten de informatie niet op waarde te schatten en wisten niet waar ze te rade konden gaan.'

Hoe belangrijk is de wetenschap dat 40 procent van de lone wolves psychische problemen heeft?

'Er is een verband, maar het beeld is heel divers. Het varieert van milde depressieve klachten tot en met zware depressies en paranoïde schizofrenie. Een verband wil niet zeggen dat hun psychische gesteldheid de oorzaak is. Dat weten we niet.'

Niet iedereen is even blij met de term lone wolves. De daders zouden het als een geuzennaam beschouwen.

'Ik ken de discussie. De metafoor geeft het dilemma weer waar de lone wolf in zit. Altijd op zoek om onderdeel te worden van iets groters, maar dat niet kunnen vinden of daaruit verstoten worden en dan naar geweld grijpen. De term komt voort uit rechts-extremistische kring, dat klopt. Vanuit de antropologie vinden Mark Hamm en ik dat juist belangrijk. Wij willen van binnenuit begrijpen waarom een lone wolf tot het punt komt dat hij geweld gaat gebruiken. En bij mijn weten is er nog nooit één terrorist geïnspireerd geraakt door de term.'

The Age of Lone Wolf Terrorism - Mark S. Hamm en Ramón Spaaij;
Columbia University Press. Het onderzoek voor zijn boek werd gefinancieerd door de National Institute of Justice, onderdeel van het Amerikaanse ministerie van Justitie. Het betrof een driejarig onafhankelijk onderzoek.

Ramón Spaaij (1979) is bijzonder hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam en hoogleraar aan de Victoria University in Melbourne Australië. Zijn specialisatie is hooliganisme en terrorisme.