'Links heeft de wetenschap geclaimd en schetst er een naïef, simplistisch beeld van'

Wetenschapshistoricus Alice Dreger over de strijd tussen activisten en wetenschappers

Antiwetenschappelijk denken typisch iets voor populair rechts? Nee, ook linkse activisten kunnen er wat van, ontdekte wetenschapshistoricus Alice Dreger. Na haar publicaties over ongemakkelijke onderzoeksresultaten had ze zelf beveiliging nodig.

Publiek bij een Italiaanse schoonheidswedstrijd voor transgenders. Volgens Alice Dreger blijkt uit onderzoek dat een geslachtsveranderende operatie niet voor elke persoon met transgendergevoelens de beste optie is. Het is een van haar uitspraken over wetenschappelijke studies die niet iedereen kan waarderen Foto getty

Sinds Donald Trump aan de macht is, speelt zich aan de andere kant van het politieke spectrum in de Verenigde Staten iets af waaraan wetenschapshistoricus Alice Dreger zich groen en geel ergert: 'Links heeft de wetenschap geclaimd en schetst er een naïef, simplistisch beeld van. Ze doen alsof wetenschap een orakel is en verstandig beleid er vanzelfsprekend uit voortkomt. Progressieven zijn pro-wetenschap en conservatieven zijn anti-wetenschap. Terwijl links net zozeer antiwetenschappelijk kan zijn.'

Dreger, die komende maandagavond een lezing geeft in Utrecht tijdens de Nacht van Descartes, weet waarover ze het heeft. Op het hoogtepunt van de dreigementen aan haar adres werd de situatie zo onaangenaam dat ze excessief begon te sporten en angstremmers begon te slikken. Bij haar lezingen werden er regelmatig gewapende beveiligers ingeschakeld en thuis had ze de afspraak dat haar zoon de deur niet zou openen wanneer zijn ouders er niet waren.

Het was de tijd waarin Dreger publiceerde over transgenderonderzoek. Centraal stond een boek uit 2003, waarin psycholoog Michael Bailey het simplistische beeld aanviel dat een transgender simpelweg een man is met vrouwenhersenen of vice versa.

Dat schoot in het verkeerde keelgat bij transgenderactivisten, die juist dankzij het beeld van 'het verkeerde brein' veel hadden bereikt voor de acceptatie van transgenders. En dus vielen ze Bailey aan. Hij zou onderzoeksgegevens verzonnen hebben, hij zou deelnemers aan zijn onderzoek geen toestemming hebben gevraagd en hij zou zelfs seks hebben gehad met een van de deelneemsters.

Alice Dreger vindt het te ver gaan als identiteitspolitiek boven wetenschappelijke bevindingen wordt verheven. Foto Harley J Seeley

Maar toen Dreger zich begon te verdiepen in de zaak kwam ze erachter dat Bailey wel degelijk het beste met transgenders voor had. Volgens hem moest acceptatie niet afhangen van een onrealistisch beeld. De activisten streden tegen zijn ongemakkelijke waarheid, door hem op alle mogelijke manieren in diskrediet te brengen. Toen Dreger over deze zaak begon te schrijven, keerden de activisten zich even hard tegen haar.

Sindsdien houdt Dreger zich bezig met de strijd tussen activisten en wetenschappers, waarover ze in 2015 het boek Galileo's Middle Finger publiceerde. Daarin vertelt ze over haar activisme tegen seksisme in het onderzoek naar interseksuelen, maar ze geeft ook voorbeelden waar de social justice warriors waarmee ze zoveel idealen deelt uit de bocht vliegen.

Ze sprak met onderzoekers die betoogden dat verkrachting wel degelijk te maken heeft met lust, met onderzoekers die aantoonden dat lang niet alle kinderen die seksueel misbruikt worden ernstige psychische schade oplopen en met onderzoekers die het bestaan van hervonden herinneringen bekritiseerden. Al deze onderzoekers kwamen frontaal tegenover activisten te staan omdat ze ingingen tegen de wenselijke ideeën. Sinds het verschijnen van haar boek reist Dreger de wereld over om te pleiten voor academische vrijheid en op feiten gebaseerd activisme.

Waar komt die ontkenning van wetenschappelijke feiten bij sommige activisten vandaan?

'Ik kan ze niet over een kam scheren, maar bij sommige types is hun rechtvaardigheidsgevoel zo sterk dat ze er heel ver voor gaan, tot persoonlijke aanvallen en serieuze dreigementen aan toe. Vaak draait het om identiteitspolitiek, zoals vrouwenrechten of mensenrechten. Daar is niets mis mee, behalve als die identiteit boven de waarheid wordt verheven. Dat vind ik kortetermijndenken: je kunt geen rechtvaardigheid bereiken als je je baseert op onwaarheden.'

Veel progressieve activisten ontkennen de verschillen tussen de hersenen van mannen en vrouwen, omdat die de emancipatie in de weg zouden staan.

'Klopt. Afgelopen jaar nog verscheen er een boek dat nota bene een prijs kreeg van de Britse Royal Society, waarin psycholoog Cordelia Fine grotendeels de invloed van hormonen op de hersenontwikkeling ontkent. En dat terwijl veel linkse wetenschappers helemaal niet bang zijn voor het idee dat er biologische verschillen zijn tussen mannen en vrouwen. De patronen zijn helder. Ik zie niet waarom deze verschillen ontkend moeten worden'

Omdat ze gebruikt kunnen worden om vrouwen te onderdrukken?

'Dat voorkom je niet door de biologie te ontkennen. We kunnen beter proberen te achterhalen waarom iemand als Harvey Weinstein zo lang weg kon komen met zijn gedrag, dan het alleen maar te zien als cultureel bepaald. Net zoals het kwalijk is om alle transgenders in een transitietraject te duwen, als uit onderzoek blijkt dat dat niet voor iedereen de beste oplossing is. Er zijn nu al radicale ouders die erop inzetten dat hun 'roze zoons' of 'blauwe dochters' worden geaccepteerd zoals ze zijn. Ik denk dat dat over een tijdje niet meer gezien wordt als radicaal.'

U vindt dat ideeën gepubliceerd en verspreid mogen worden, ook als ze een voedingsbodem voor bijvoorbeeld seksisme of racisme kunnen bieden?

'Je moet altijd een discussie kunnen voeren, over waar dergelijke ideeën vandaan komen en waarop ze gebaseerd zijn. We moeten niet zo bang zijn. Ik sprak laatst een onderzoeker die zelf pro-abortus was, maar aantoonde dat zorgverleners in de abortuskliniek psychische stress ondervonden van hun werk. Ze kreeg het nergens gepubliceerd, omdat ze anti-abortusactivisten in de kaart zou spelen. Dat vind ik zeer kwalijk.'

Recentelijk werd een artikel waarin een wetenschapper betoogde dat kolonialisme zo gek nog niet was, onder maatschappelijke druk teruggetrokken. Wat vindt u daarvan?

'Ik ken het vakgebied niet, maar vermoed dat het een zwakke publicatie was. Dat zou een goede aanleiding zijn voor een wetenschappelijke discussie, niet voor het verwijderen van het artikel. Laatst werd er ook een Pools artikel uit een chirurgie-tijdschrift teruggetrokken omdat in de Engelse vertaling chirurgen alleen als mannen werden neergezet, waarop vrouwen zwaar beledigd waren. Terwijl er behalve die fout niets mis was met het artikel. We moeten terugtrekken van artikelen reserveren voor fraude of fundamentele fouten, niet voor 'we vinden het niet leuk wat je zegt'. Die huidige schandpaalcultuur, de heksenjacht op wetenschappers met onacceptabele ideeën is zó niet productief.'

Maar niet alle wetenschappers zijn heiligen, toch?

'Zeker niet. Maar de discussie moet altijd over de inhoud gaan, ook als wetenschappers gevaarlijke of onverantwoorde dingen doen.'

Moeten wetenschappers zich wel bewust zijn van hoe hun ideeën gebruikt worden?

'Jazeker. Een wetenschapper heeft de verantwoordelijkheid resultaten op een verantwoorde wijze te presenteren en in de gaten te houden hoe ze worden gebruikt. Een voorbeeld is antropoloog Napoleon Chagnon, die beschreef dat bij een stam die leeft in de Amazone, de Yanomami, kindermoord voorkomt. Het 'primitieve' beeld dat hij schetste, werd gebruikt om de Yanomami te onderdrukken. Daartegen kwam hij in actie. Maar er zijn grenzen - je kunt niet elk misbruik voorkomen.'

Wat is uw advies aan activisten die zich wél steeds op feiten willen blijven baseren?

'Ik vraag altijd: welk bewijs zou jou kunnen overtuigen dat je het mis had? Als ze dan niets kunnen bedenken, zijn ze onwetenschappelijk bezig.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.