'Letterlijk' is een gevaarlijk woord

Jean-Pierre Geelen over vaktaal

Jean-Pierre Geelen fileert vermakelijke vaktaal, ergerlijke vaagtaal en andere taalmerkwaardigheden. Deze week: letterlijk.

Foto Thinkstock

Het stond letterlijk in de krant en dus is het een feit. Afgelopen zaterdag in de bijlage Vrouw van De Telegraaf, een gesprekje met administratief medewerker Jacklyn Pique. Ze zei: 'Ik heb het geluk dat alles wat ik eet letterlijk aan mijn kont blijft hangen.'

Wees er maar blij mee. Je moet die uitspraak natuurlijk niet letterlijk nemen, maar dat is nou net het punt: het stáát er expliciet. En dus hoef je niet eens zo visueel ingesteld te zijn om het voor je te zien. Aan de kont van Pique bungelt een onsmakelijke pap van stukjes boterham met kaas, druipend van de koffie en jus d'orange, hier en daar valt nog een doperwt van gisteravond te herkennen.

Er is iets raars met 'letterlijk'. Het is een gevaarlijk woord. De geschiedenis leert dat wie het Woord te letterlijk neemt, in staat is tot gruweldaden. Gelukkig (maar verwarrend is het) betekent 'letterlijk' vaak 'figuurlijk'.

Weekblad Privé is jarig (van harte), reden voor een feestje in het hoofdredactioneel: 'Veertig jaar bestaat de weekbladversie van uw Privé, volgende maand. En na al die jaren wordt het tijd voor letterlijk een nieuw jasje... OP EXTRA MOOI PAPIER!' Aha. Evert Santegoeds bedoelde dat jasje niet letterlijk, maar figuurlijk.

In NRC Handelsblad: 'Je kunt er letterlijk niet meer omheen: in bijna alle prominente Amsterdamse straten bevinden zich tegenwoordig vestigingen van Tours & Tickets.' De verwarring: letterlijk kun je er wél omheen. Tenzij de Tours & Tickets in een rijtjespand ligt, maar dan is dat altijd al zo geweest en zijn de woorden 'niet meer' onjuist.

Het houdt niet op, niet vanzelf. De Telegraaf noteerde vorige week: 'Vertrekkend burgemeester Van Aartsen zwaaide gisteren ook letterlijk zijn functie vaarwel.' Je ziet hem zwaaien: 'Vaarwel, functie.'

Ook in de sport bestaat letterlijk veel leed. De Leeuwarder Courant citeerde de penningmeester van voetbalclub Blue Boys in Nij Beets, waar de kas was geplunderd. 'Toen zat ik er eventjes letterlijk en figuurlijk doorheen', zei hij. Niet alleen figuurlijk, zelfs letterlijk. Maar wáár doorheen dan precies?

Alwéér De Telegraaf: voetballer Samuel Armenteros maakte zich onmisbaar voor Heracles, ondanks een eerder griepje. Zijn commentaar: 'Ik heb het aardig onderschat, want al na een half uur zat ik er behoorlijk doorheen. Het moest letterlijk uit mijn tenen komen.' U wilt niet weten wat er allemaal uit die tenen kwam.

Een bericht in de rubriek 'Correcties & aanvullingen uit de Volkskrant van mei 2016: 'In het artikel over de opkomst van Donald Trump wordt hij 'letterlijk stuurloos' genoemd. 'Letterlijk' klopt hier niet.'

Dat u het weet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.