Nieuws Wetenschap

‘Kreupel’ poliovirus blijkt effectief tegen agressieve hersentumor

Een virus dat een ernstige, dodelijke ziekte kan veroorzaken, blijkt succesvol in de strijd tegen een andere dodelijke ziekte. 

Poliovirus. Foto UIG via Getty Images

Amerikaanse wetenschappers hebben patiënten met een glioblastoom, een agressieve hersentumor, behandeld met een omgebouwd poliovirus en drie jaar later was een vijfde van hen nog in leven. ‘Dat is uitzonderlijk goed’, reageert Clemens Dirven, hoogleraar neurochirurgie in het Erasmus MC. ‘Deze groep patiënten leeft gemiddeld nog een half jaar.’

De artsen gebruikten een kreupel poliovirus, ontdaan van zijn ziekmakende inhoud, en druppelden miljoenen deeltjes door een katheter via gaatjes in de schedel naar de plek van de tumor. Die virusdeeltjes waren genetisch zo omgebouwd dat ze een eiwit herkenden dat wel op de snel delende kankercellen zit maar niet op de gewone hersencellen (die zich niet delen). 

De artsen publiceren vandaag in het New England Journal of Medicine  de eerste resultaten bij 61 patiënten bij wie de hersentumor na een eerdere behandeling was teruggekomen. Bij 20 procent van de groep bleek de behandeling succesvol: MRI-beelden wijzen uit dat de tumor slonk of zelfs compleet verdween. Nu, bijna zes jaar na aanvang van de studie, zijn twee patiënten nog altijd in leven, schrijven de onderzoekers.

Vermenigvuldigen

Virussen hebben de bijzondere eigenschap dat ze heel goed kunnen binnendringen in cellen, waarna ze de celmachinerie gebruiken om zichzelf razendsnel te vermenigvuldigen. Door die bulk aan virusdeeltjes barst de kankercel uit elkaar, waarna het virus zich richt op de volgende tumorcel. ‘Zo vreet het virus zich als een pacman door de tumor heen’, legt Dirven uit.

Omdat virussen als indringers worden gezien, zal het immuunsysteem ze snel proberen op te ruimen. Maar voordat de opruimploeg aan de slag gaat, is er al iets opmerkelijks gebeurd, vertelt Dirven, die zelf onderzoek doet naar de aanpak van glioblastoom met een omgebouwd verkoudheidsvirus. Als de kankercel uiteenbarst, worden bepaalde eiwitten - antennes op de buitenkant van de tumor - vermoedelijk beter herkenbaar voor het immuunsysteem. Het is alsof het alarm afgaat: afweercellen spoeden zich vervolgens massaal naar de plek van de tumor om daar de kankercellen te bestrijden.

Links: de hersenen met duidelijk zichtbare tumor, rechts: negen maanden na het virus-infuus.

Dat virussen kunnen worden ingezet tegen kanker is al een eeuw duidelijk, maar lange tijd bestond er alleen anekdotisch bewijs. Lang geleden al zagen artsen dat kankerpatiënten soms opknapten na een virusinfectie. Ook vaccinatie, waarbij een verzwakt virus tegen een ziekte wordt ingespoten, had soms effect op kankercellen. Dirven vertelt over een vrouw met baarmoederhalskanker die hondsdolheid opliep en werd gevaccineerd, waarna haar tumor slonk. 

Door de toegenomen kennis over het gedrag van virussen en de mogelijkheid om ze genetisch aan te passen, komen nu voor het eerst behandelingen in zicht. Virussen kunnen sinds kort zo worden omgebouwd dat ze kankercellen herkennen, alleen daar naar binnen glippen, en gezonde cellen ongemoeid laten, vertelt Dirven. De Amerikaanse medicijnautoriteit keurde twee jaar geleden het eerste antikankervirus goed als geneesmiddel: een herpesvirus dat kan worden ingezet tegen een melanoom.

Lees verder onder de graphic

Verkoudheidsvirussen

Niet alle virussen zijn geschikt voor een kankerbehandeling, zegt Dirven: er is nu een lijst van zo’n vijftien zogeheten oncolytische virussen, die kankercellen kunnen doden. Daaronder vallen, naast het poliovirus en het herpesvirus, ook verkoudheidsvirussen. Het onderzoek richt zich vooral op vormen van kanker waarvoor nog geen behandeling bestaat, zoals alvleesklierkanker en glioblastoom. Jaarlijks krijgen in Nederland 800 patiënten een glioblastoom, een van de meest kwaadaardige vormen van kanker. De tumorcellen verspreiden zich als de poten van een inktvis door de hersenen, vertelt Dirven, die in Rotterdam veel patiënten opereert. ‘De kankercellen laten los van de hoofdtumor en migreren de hersenen in. Je kunt de kern weghalen maar de tumor keert altijd terug.’

Het zal nog even duren voordat patiënten kunnen profiteren van de Amerikaanse resultaten. De studie was bedoeld om de optimale virale dosis te ontdekken en uit te zoeken of de behandeling veilig genoeg is. Voordat de virusbehandeling in het ziekenhuis kan worden toegepast is nog meer onderzoek nodig, aldus de wetenschappers.

Uittreksel van het artikel.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.