'Klimaatverandering is niet apocalyptisch van aard'

Milieu Ecomodernisme

De milieubeweging is elitair en veel te negatief. Tijd voor een nieuwe koers, vindt milieuactivist Ted Nordhaus in zijn pas verschenen 'Ecomodernistisch Manifest' - want de nadruk op verbieden, tegenhouden en het proberen te halen van irreële doelstellingen staat praktische oplossingen ernstig in de weg.

Beeld Cigdem Yuksel

'Maar dit is gewoon belachelijk!' Zo'n anderhalf uur zijn we in gesprek als Ted Nordhaus - losjes in pak, licht alternatief baardje - plotseling opveert. Zijn ogen schieten heen en weer tussen de verslaggever en de grafiek die voor hem ligt, afkomstig uit een net verschenen rapport van Greenpeace. In 2050, schetst de milieuclub daarin, kan de hele wereld draaien op duurzame energie. Het totale energieverbruik in Europa is dan haast gehalveerd; wereldwijd kunnen we tegen die tijd toe met 12 tot 15 procent minder energie.

'Dit is natuurlijk fantasie. Volkomen absurd! We hebben straks 9 tot 11 miljard mensen op aarde, het wereldinkomen zal waarschijnlijk verdrievoudigen. Het idee dat het wereldenergieverbruik onder die omstandigheden zal áfnemen... Ik vind het gewoon misleiding.'

Aldus Ted Nordhaus, een van de meest spraakmakende milieudenkers van het moment. Grondlegger van een stroming die in westerse intellectuele kringen voor opschudding zorgt en die gaat onder vele namen: 'ecopragmatisme', 'ecorealisme', 'ecomodernisme'. Het is die laatste noemer die in grote, sierlijke letters prijkt voorop het manifest dat Nordhaus met zeventien geestverwanten uit wetenschap en milieubeweging dit jaar afscheidde. Meer dan honderdduizend keer, werd het al gedownload. En nu is Nordhaus op tournee: overleg bij het Europees Parlement, voordrachten in België, een workshop en een debat in Nederland.

Ecomodernisme, wat is dat?

'Het is milieuactivisme voor de rest van ons, voor het niet-activistische deel van de wereld. Kijk, milieuactivisme zoals we dat kennen, komt voort uit een zeer specifieke context: die van de meest welvarende mensen op aarde. Mensen, die alles al hebben. Dat levert een debat op dat sterk is gericht op overconsumptie en op de invloed daarvan op het milieu. Maar voor het overgrote deel van de wereldbevolking slaat het nergens op. De meeste mensen zijn straatarm!'

De milieubeweging is elitair, zegt u eigenlijk.

'Twee miljard mensen hebben niet eens toegang tot moderne energie, in India alleen al hebben 700 miljoen mensen geen stroom! Waar is het milieuactivisme voor hen? Hun beste optie om iets van een modern leven te leiden met een hogere levensstandaard, is kolengestookte elektriciteitscentrales te bouwen. En bij de milieubeweging is het dan: nee, geen kolen, zet maar wat zonnepanelen op je hut en hier is een led-lamp. Maar dát is geen modern leven! Het is geen uitweg uit de armoede.

'Ecomodernisme biedt een ander verhaal. Het gaat ons om het milieu én om menselijke ontwikkeling. We willen een verhaal over het milieu uitdragen dat een veel bredere coalitie van betrokkenen kan aanspreken.'

O, denk niet dat hij op een dag wakker werd en opeens dacht: zó moeten we het doen. Zijn ideeën zijn geleidelijk in de jaren negentig gegroeid, toen hij als milieuactivist in Californië van deur naar deur zeulde om mensen alert te maken op milieuproblemen. Het klimaat verandert, de polen smelten, het drinkwater raakt op, de bossen verdwijnen, stond hij dan te vertellen. Ja, hartstikke erg, vond iedereen. Maar als de deur weer dicht was, moet hij achteraf constateren, 'zijn de mensen nog meer geïnteresseerd in hun merk wc-papier dan in milieuproblemen'.

En toen, in 2003, kwam het New Apollo Project. Een idee, mede door hem uitgedokterd, om samen met de vakbonden 300 miljard dollar voor duurzame energie los te praten bij de Amerikaanse overheid. Hij reisde naar Ohio en Pennsylvania en sprak er met gewone, hardwerkende Amerikanen. Reagan-stemmers. En daar ontdekte hij het. Die Amerikaanse can do-mentaliteit.

Zonnecentrales bouwen? De ruwe bolsters vonden het fantastisch. Waterkrachtcentrales? Kom maar op. Zolang je maar niet kwam met moralistische verhalen over minder, minder, minder - Geen vlees meer! Stop met autorijden! Niet meer vliegen! - waren zelfs Amerika's geruite overhemden te porren voor een milieuvriendelijkere planeet. Sterker nog, 'ze waren dolenthousiast', zegt Nordhaus. De American Dream, uitgevoerd in zonnecellen en stuwdammen.

Nu de milieubeweging nog meekrijgen. Een makkie, dacht hij, maar dat pakte anders uit. 'Ze waren niet geïnteresseerd. Ze vroegen: waar is de inperking van de koolstofuitstoot? Hoe gaan we om met brandstofefficiëntie? We praatten langs elkaar heen. Zij legden de nadruk op regelgeving; wij wilden eerst een agenda om een ander soort economie te bouwen.'

Moet je net Ted Nordhaus hebben. Zijn vader schreef de paragraaf van de Clean Air Act die de Amerikaanse CO2-uitstoot regelt; zijn oom William Nordhaus is de wetenschapper die de inmiddels beroemde vuistregel formuleerde van maximaal 2 graden klimaatopwarming; zijn zus Hannah schreef een bestseller over bijensterfte. Zelf werkte hij intussen voor onder meer de Groenen van Ralph Nader, de machtige natuurvereniging de Sierra Club en de al even invloedrijke Union of Concerned Scientists.

Ted Nordhaus Beeld Cigdem Yuksel

CV

Ted Nordhaus (1965)

1993 Master geschiedenis
1993-2003 Actief voor diverse milieuorganisaties
1997 Wint procedure over aankoop Headwaters redwood forest
2003 Werkt mee aan het New Apollo Project
2003 Oprichting The Breakthrough Institute
2004 Essay: The Death of Environmentalism
2007 Boek: Break Through, Why We Can't Leave Saving the Planet to Environmentalists
2015 An Ecomodernist Manifesto

Nordhaus is getrouwd en woont in Californië.

En net nu hij de weg naar een schonere planeet dacht te hebben gevonden, lag de milieubeweging dwars.

Dat mondde in 2004 uit in The Death of Environmentalism. Een vlammend, soepel geschreven manifest waarin Nordhaus met zijn sindsdien vaste kompaan Michael Shellenberger de milieubeweging verwijt veel te weinig voor elkaar te krijgen, vooral bij het tegengaan van de CO2-uitstoot. Gevolgd door de oprichting van een denktank, The Breakthrough Institute, met als doel het 'moderniseren van de milieubeweging'. Gevolgd door nog meer ronkende opstellen en rapporten en boekjes, met titels als Climate Pragmatism en 'Waarom we het redden van de planeet niet kunnen overlaten aan milieuactivisten'.

En nu dus het Ecomodernistisch Manifest. De sleutel tot een schoner milieu, betoogt de groep van Shellenberger en Nordhaus daarin, is goedkope, betrouwbare, volop aanwezige energie. Uit stuwdammen, en naar mate de techniek vordert steeds meer uit zonne-energie en wie weet kernfusie - maar als tussenstap ook uit aardgas en kernenergie, vinden de denkers, om de CO2-uitstoot zo klein mogelijk te houden.

Parallel daaraan moet de landbouw intensiever, stellen de achttien. Met genetisch veranderde gewassen, kunstmest, rationalisatie. Allemaal om de opbrengst te vergroten, zodat je de natuur zo veel mogelijk kunt ontzien.

Voor de duidelijkheid: u bent geen ontkenner van klimaatverandering?

'Helemaal niet! Ik ben er zeer sterk van overtuigd dat het klimaat verandert, dat dit door de mens wordt veroorzaakt en dat het grote gevaren meebrengt. Dus nee, ik ben geen scepticus van de wetenschap. Wél ben ik sceptisch over allerlei aannamen en betekenissen die op die wetenschap worden geprojecteerd.'

Zoals?

'Klimaatverandering is niet zoiets als een meteorietinslag. Het is geen plotse ramp, maar een langlopend, chronisch probleem waarmee we moeten zien om te gaan. Ik denk dat klimaatverandering grote gevolgen heeft, vooral voor populaties die zich nog ontwikkelen, maar ik heb moeite met de apocalyptische manier waarop we ermee omgaan. Daardoor raken allerlei andere, meer praktische en oplosbare milieuproblemen uit het zicht.'

Hoe bedoelt u?

'Nou, neem biobrandstoffen. We kappen tropisch regenwoud om biobrandstoffen te kunnen produceren om de klimaatverandering tegen te gaan. Regenwoud! Zo ruilen we biodiversiteit in tegen iets waarvan je het voordeel echt kunt betwisten. Of kijk naar Duitsland. Om af te komen van kernenergie, is men daar nu weer bruinkool gaan stoken. Dat heeft heel weinig te maken met het milieu. Klimaatverandering is niet het enige probleem.'

Aan de andere kant: we hebben haast. Misschien kunnen we de ernstigste gevolgen van klimaatverandering nog tegenhouden.

'We moeten nu in actie moeten komen, maar wel in balans met andere zaken. Als we klimaatverandering meer als een chronisch probleem zouden zien dat we zo veel mogelijk moeten tegengaan, maar waaraan we ons ook moeten aanpassen, kom je in een heel ander type discussie terecht. Laten we beginnen te erkennen dat het extreem onwaarschijnlijk is dat we het CO2-gehalte in de dampkring onder de 450 parts per million kunnen houden (deeltjes per miljoen; de internationale doelstelling, red.). Als je steeds maar roept dat er een soort magische grens is van 450 ppm waarboven de wereld vergaat, sluit je allerlei praktische oplossingen uit. Slimmer is om te zeggen: 450 gaan we niet halen, maar als we kunnen stabiliseren op 500 door meer aardgas te verbranden in plaats van kolen, is dat een goeie deal. En maatschappijen zijn taai; er zijn echte keuzen te maken, als we maar niet zo apocalyptisch bezeten waren over klimaatgevaren.'

In Nederland hebben we best een probleem als de zeespiegel een meter of 20 omhoog komt.

'Ja, ik weet niet of Nederland zich daaraan kan aanpassen. Maar je moet snappen: we hebben het hier niet over een of twee eeuwen, maar over 20 meter zeespiegelstijging uitgesmeerd over 800 tot 1000 jaar. Hoe de wereld er tegen die tijd uitziet, weet niemand. Misschien ligt Nederland tegen die tijd helemaal onder water. En misschien is er geen Nederlander die het iets kan schelen. Voor deze eeuw zijn de projecties 1 à 1,5 meter. De meeste plaatsen kunnen zich daaraan gewoon aanpassen.'

Maar moeten we het risico op erger wel nemen?

'Dat doen we al! Kijk naar China of India, daar kennen ze alle argumenten ook. Toch zeggen ze: er kunnen heel vervelende klimaatproblemen komen, toch gaan we voor een modern leven. Onze grote angst in het Westen is dat onze kinderen of kleinkinderen moeten leven zoals Somaliërs vandaag de dag doen. Maar als je Somaliër bent, denk je: ik waag het er gewoon op met die klimaatverandering.'

De milieubeweging, zo schetst hij in een van zijn vele essays, raakte ergens in de jaren zestig de weg kwijt. Na de Tweede Wereldoorlog was goedkope, overal aanwezige energie nog een progressief ideaal. Net als goedkoop voedsel voor iedereen en intensieve landbouwtechnieken om de boeren uit armoede te verheffen.

Ergens in de jaren zestig kwam de klad erin en begon links 'grootschalig' en 'gemoderniseerd' gelijk te stellen aan 'kwaadaardig'. Rachel Carson schreef in Silent Spring (1962) dat de moderne landbouw oorlog is tegen de natuur. Antropoloog James Scott begon elektriciteitsleidingen en wegen te beschrijven als opdringerige verstoorders van het landschap. Paul Ehrlich noteerde in 1975 dat goedkope energie voor de massa zoiets is als een 'achterlijk kind een machinegeweer geven'.

Zo kantelde het klassieke progressieve ideaal. Links begon technologie, schaalvergroting en moderniteit te wantrouwen, ten gunste van kleinschaligheid, 'consuminderen' en pastoraliteit. Een waanidee, noteert de groep rond Nordhaus en Shellenberger: alsof de mensheid daarvóór in gelukzalige harmonie leefde met de natuur. Welnee; er was honger, ziekte, erosie, bodemuitputting en armoede. De natuur was vaak eenzijdig, verarmd en uitgeput.

Smog boven Peking. Beeld anp

Wat geeft u het vertrouwen dat de planeet het straks wel kan hebben, 9 tot 11 miljard mensen met allemaal een moderne levensstijl?

'Dat vertrouwen heb ik niet! We zeggen niet: er is geen probleem. We zeggen juist: als je wilt dat de bevolkingsgroei afvlakt en je wilt de vernietiging van de natuur tegengaan, is modernisering onze beste kans. Met intensieve landbouw en genetische modificatie. Met kernenergie en nieuwe nucleaire technieken. Met viskwekerijen om de instorting van de visstand tegen te gaan. En ja, dus ook met de AquaAdvantage-zalm, de genetisch gemodificeerde zalm die eenderde sneller groeit.'

Is ons probleem niet het eeuwige groei-denken? Het kan toch wel wat minder?

'Dat is makkelijk praten als je in het westen woont. Iedereen heeft genoeg te eten, leeft in een zekere mate van materiële welstand. Al onze problemen hebben we opgelost. En net nu miljarden mensen ter wereld voor het eerst proeven aan moderniteit en welvaart, zouden wij als de meest bevoorrechte mensen op aarde zeggen: stop, we halen de ladder op, dit is niet voor jullie! In plaats van dat we een goede, verantwoordelijke partner zijn en ze helpen.'

Je zou ook kunnen zeggen: u geeft het wel gemakkelijk op.

'Als je alleen maar roept: 'nee' en 'stop', dan gaat de wereld op een gegeven moment verder zonder jou. Er heerst een soort gekte in het Westen rondom klimaatverandering en het milieu. Maar niets van onze malle ideeën zal China ervan weerhouden om een half miljard mensen te verheffen van armoede op het platteland naar een modern stadsleven. Niets zal India of Afrika ervan weerhouden hetzelfde te doen. De uitkomst is nu al dat Europa steeds irrelevanter wordt op het wereldtoneel. Net als de milieubeweging.'

Waarom zou modernisering wél goed zijn voor het milieu?

'Ontwikkeling heeft de vorm van een omgekeerde U: je krijgt eerst een grote toename van de consumptie, als mensen overgaan van het platteland naar een stedelijk bestaan. Maar daarna vertraagt de groei en uiteindelijk begint het beslag op de natuurlijke bronnen af te nemen. Dat komt ten eerste doordat het geboortecijfer daalt. In alle moderne landen krijgen mensen minder kinderen, in Europa is de bevolking aan het krimpen. Daarnaast gaan we door betere technologie steeds efficiënter produceren. De vraag is dus: hoe snel kom je over die piek heen, zodat de consumptie ook sneller weer naar beneden gaat?'

Bent u niet bang dat de natuur zo het sluitstuk wordt?

'Dat is ook weer zo'n apocalyptisch beeld. En een misverstand. Waar ik woon, in Oakland, Californië, komt de natuur juist terug. Op sommige plekken is het probleem eerder dat er te véél is. De herten bij ons zijn... net ratten, zo veel zijn het er. We hebben overal wilde kalkoenen, we hebben zelfs valken, midden in San Francisco! Kijk om je heen: jullie hebben hier in Nederland het meest intensieve landgebruik van Europa en toch is er overal natuur. Moderne, westerse steden als Amsterdam en San Francisco zijn juist aan het vergroenen.'

In uw Ecomodernistisch Manifest schrijft u dat u aanstuurt op a Great Anthropocene: een fantastisch tijdperk van de mens. Wat stelt u zich daarbij voor?

'Een goed antropoceen, daarover zijn we duidelijk: 9 miljard mensen die een modern leven leiden op een planeet waar we onze voetafdruk op het milieu hebben verkleind. Maar het woord 'great' heeft een dubbele betekenis. Het is ook een oproep. Een oproep aan de mensheid om groots te zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.