'Internationaal zie ik een nieuwe linkse golf opdoemen, alleen in Nederland niet'

Socioloog Merijn Oudenampsen: Nieuw Rechts is niets nieuws

De rechts-conservatieve opleving van begin deze eeuw, met Pim Fortuyn als opvallendste voorman, kwam niet uit het niets, betoogt socioloog Merijn Oudenampsen. Al veel eerder maakten denkers uit de elite dit geluid mogelijk.

Frits Bolkestein, leider van de VVD tussen 1990 en 1998, in zijn werkkamer in Amsterdam. Foto Guus Dubbelman/ de Volkskrant

De aanslagen van 11 september 2001 op de Twin Towers in New York worden door politicologen gezien als startpunt van een rechts-populistische revolte die het politieke bestel op zijn kop heeft gezet. Socioloog Merijn Oudenampsen (38) ziet dat anders. De centrale stelling uit zijn proefschrift luidt dat Pim Fortuyn, die direct in het jaar na 9/11 opkwam, niet de grote vernieuwer van de Nederlandse politiek was, maar dat hij aanhaakte bij een grotere conservatieve beweging die al eind jaren tachtig Nederland bereikte.

Wegbereiders van dit 'Nederlandse Nieuw Rechts' waren VVD-leider Frits Bolkestein en journalisten als Herman Vuijsje en HJ Schoo. Oudenampsen: 'We kijken te weinig hoe de onvrede onder de kiezers van bovenaf wordt gekanaliseerd door elites. Mijn onderzoek richt zich expliciet op die intellectuele dimensie. Die Nederlandse conservatieve golf is feitelijk een verlate pendant van nieuw rechts in de Verenigde Staten en Groot-Brittannië.'

U ziet Nederlands 'Nieuw Rechts' als product van politici en journalisten die geen academische status hebben. U noemt hen middle brow. Dat klinkt denigrerend.

'Het is niet negatief bedoeld. Het is een karaktereigenschap van het Nederlandse intellectuele veld, niet alleen van conservatieven. Wij brengen in Nederland nu eenmaal geen grote denkers voort.'

Merijn Oudenampsen

Wat is de betekenis geweest van Frits Bolkestein?

'Hij was echt de grote innovator. Hij heeft allerlei denkers naar het Nederlandse debat gebracht die geheel onbekend waren in Nederland. Ik bewonder zijn vermogen om boven de dijken uit te kijken. Hij was de koning van de opiniepagina's. Ik ben het natuurlijk niet eens met zijn ideeën, maar het is een prestatie van formaat als je impopulaire ideeën in een sceptische context als de Nederlandse zo weet te populariseren.'

Hoezo 'ik ben het natuurlijk niet met hem eens'? Wat stemt u zelf?

'Ik heb afwisselend SP en GroenLinks gestemd. Als student deed ik mee aan de antiglobaliseringsbeweging. Ik stel me niet op als de neutrale expert. Ik geef een interpretatie van een bepaald gedachtengoed op basis van citaten en over mijn interpretatie kan het debat worden gevoerd.'

U zegt debat, maar er was destijds helemaal geen debat. Het was niet 'politiek correct' te praten over problemen met integratie en immigratie.

'Journalist Henk Hofland deed rond 1970 vergelijkbare observaties over dekolonisatie en het koningshuis. Dat waren indertijd de taboes van de gevestigde orde, waarover geen debat mogelijk was. In de jaren negentig van de vorige eeuw kwam datzelfde verwijt van rechts. Het is een inherente eigenschap van de Nederlandse consensuscultuur.'

Herman Vuijsje had dus gelijk met zijn totems en taboes?

'Die totems en taboes golden voor alle partijen. Er gold een impliciete afspraak onder politici dat je op het terrein van integratie niet probeerde te scoren. Dat gold ook voor het CDA. Ik vind het een beetje flauw om dat alleen aan links toe te schrijven. Een totem van rechts is bijvoorbeeld het monolitische beeld van de islam, waarbij de hele religie wordt gelijkgesteld aan de radicale islam.'

Sprong nieuw rechts in het gat dat links liet vallen?

'Zeker. De leegte van links was dat de PvdA op het terrein van de economie naar rechts opschoof, maar dat niet durfde uit te dragen. De Derde Weg van Kok, Blair en Clinton depolitiseerde de economie en liet de economen over het beleid beslissen. Heel technocratisch. Het enige dat nog politiek was, betrof de vraag of je nog aan flankerend sociaal beleid deed of niet. Daar win je de harten van de mensen niet mee. Vandaar dat nu weer een soort hard links opkomt: Bernie Sanders, Jeremy Corbyn, Podemos, Syriza. Links gaat weer de economie politiseren.'

Bolkestein noemde Fortuyn een 'pleefiguur'. Kun je hen dan wel onder dezelfde noemer brengen?

'Nieuw rechts is een complex geheel van allerlei verschillende groepen, die elkaar soms naar het leven staan. Fortuyn was natuurlijk een excentrieke figuur, een narcist. Ik betwijfel of hij goed materiaal was geweest om mee samen te werken.'

In uw stelling belichaamde hij wel de conservatieve omarming van progressieve waarden.

'Pim Fortuyn introduceerde een nieuwe vorm van rechtse politiek, waarmee afstand werd genomen van zowel extreem-rechts als van traditioneel conservatisme. Hij omarmde de jaren zestig en nam de verworvenheden uit die jaren als uitgangspunt voor zijn cultuurstrijd tegen de islam.'

Maar in hoeverre is het nog conservatief om progressieve waarden tegen de islam in te zetten?

'Ik noem ze conservatief omdat ze zichzelf ook conservatief noemen. De Edmund Burke Stichting, een conservatieve denktank, loofde Fortuyn als de grootste conservatief van het jaar 2002.'

Wat heeft een links mens te zoeken bij de islam?

'Ik denk niet dat links echt proactief de islam omarmt. Het is logisch dat mensen die uit Turkije en Marokko komen, conservatievere waarden hebben dan Nederlanders. Volgens mij is de fout van de islamcritici dat zij denken dat alles zou voortkomen uit wat Mohammed heeft gezegd. Maar heel veel moslims zijn helemaal niet zo goed ingevoerd in de Koran. Dat betekent dus ook dat die waarden van moslims veel minder vaststaan dan door de islamcritici wel wordt aangenomen.'

Hoe duurzaam is nieuw rechts?

'Nieuw rechts is inmiddels twintig jaar oud en blijft steeds op hetzelfde aambeeld hameren. Het conservatieve tij verloopt. Internationaal zie ik een nieuwe linkse golf opdoemen. Alleen in Nederland nog niet; daar slagen de linkse partijen er nog niet in een deuk in een pakje boter te slaan.'

De conservatieve omarming van links

Merijn Oudenampsen (1979) studeerde politicologie en sociologie aan de Universiteit van Amsterdam. Hij promoveerde op 12 januari in Tilburg op The Conservative Embrace of Progressive Values: On the Intellectual Origins of the Swing to the Right in Dutch Politics. In het najaar verschijnt een Nederlandse bewerking van zijn onderzoek bij uitgeverij Vantilt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.